• Aucun résultat trouvé

Guiding the surgical gesture using an electro-tactile stimulus array on the tongue: A feasibility study

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

Partager "Guiding the surgical gesture using an electro-tactile stimulus array on the tongue: A feasibility study"

Copied!
30
0
0

Texte intégral

(1)

HAL Id: hal-00138571

https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00138571

Submitted on 26 Mar 2007

HAL is a multi-disciplinary open access archive for the deposit and dissemination of sci- entific research documents, whether they are pub- lished or not. The documents may come from teaching and research institutions in France or abroad, or from public or private research centers.

L’archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est destinée au dépôt et à la diffusion de documents scientifiques de niveau recherche, publiés ou non, émanant des établissements d’enseignement et de recherche français ou étrangers, des laboratoires publics ou privés.

Guiding the surgical gesture using an electro-tactile stimulus array on the tongue: A feasibility study

Fabien Robineau, Frédéric Boy, Jean-Pierre Orliaguet, Jacques Demongeot, Yohan Payan

To cite this version:

Fabien Robineau, Frédéric Boy, Jean-Pierre Orliaguet, Jacques Demongeot, Yohan Payan. Guiding

the surgical gesture using an electro-tactile stimulus array on the tongue: A feasibility study. IEEE

Transactions on Biomedical Engineering, Institute of Electrical and Electronics Engineers, 2007, 54

(4), pp.711-717. �10.1109/TBME.2006.889180�. �hal-00138571�

(2)

! " "# $ % ! #& ' ( ) *++ "! (

, % ! *,& ' #- . ' /! 0010 )! " 23456 $ # " 7

+ * $ ) ( "- # %$ -#& #- . /! 0850

! "9( / : ( 235;1 , # " 7<

# (+ " (=

! # ! *, ' > + ,! #*

: ) ' " ! "

23456 $ *-#>

? )

(3)

@ / " : A + A( + ( ( B ) +

C ( " B ( : " : ( - C " ( # +

*(( ( ". + + ( ( 2 ( + " (( (

( + ) : ( : ( + ( ( D " "

+ " ( ( C "( + " ) "

* :( D ( ( % ( & ( + " + :" ( C " :( (+

) + + ( ( ) " + ( C B+ + ( ( (

( ( " " ( ( B + :( " ) " " "

( ( ( ( ( ( ( + " ( E(

A (+ / F% /& ( 7+ " + :" ( ) ) + (

/ " : ( + ( " ) 6G6 7 ) " ( (

) ( ) " " ( ( ( ( )

" : ) " : C " + + "H + H I

J + ( 7+ (( (( " )) : (( ) + +

" / " C (+ + ) :" " " ( :( "

( (

(4)

8 8 , " ) + +

" : + ) # + * " " . %#*.& ( ( ( (( ( ( (

D ) : ( : %! & + ( ( ( C "

+ : ( ) " )) ) + + " ( K8 1 2L ! (+

+ ( ( ) ( ( ! + ( ( ( . + " ( : : + ((

% ( C +( " & + : ( " ) " ( "

+ M ( " ( ( ( " (B + " ( "

+ 7 " ) ) ( " + M ( " (

" + : " )" :( ) " B I ( ( ( )

7 + ( ( C + K;L + ( + " ( ( K0L +

K6L ( + + K4L

#*. ( ( ( + + ( ( : ( ( " ( E( C "(

+ ( ( ) + M ( " % # ( !

/ ( "( (& " C + ) H + H I C

+ " (B ( ) " : #*.

+ " : : ( )( ) "% & + ( B ( % "

( ) + & "+ ( + " +

+ ( ) I ) ( ) + "

+ " I ( + :" ( C ) " : ) (N

( C (+ H + H+ " I * H )" H : : "

+ " I ( " ( C ( ( : "

" : ( + I ! ( : #*. ( ( ( ( :( D " : ( %

(5)

( & + :" ( C " :( (+ ) +

+ ( ( ) " ( C ) + "

O C : " C ) ( ( ( ( ( :( " ="

: " ( "( B ( " ) ) ( (

:( + E( " ( ) ( ( + ( ( )

" ( + ) + " ( B ( % &

( (O + # + % O#& " " ( ( ( (

D 7 + ) " ( % ( ) B" )

" ( ) O#& " B) " ) ") C %

) ) O#&

+ ( ( " ( : : " : (C ( + ( "

! " ) ( ( ( ( + ( ) " B

+ ( ) ( ( C (+ + " I ( (

" " " " ( (

) " " " + + " %:( ) ( " (

C (( ( (P & " ( 7+ " ( ( "

" : ) I ) ( + + )

H( ( ( ( H (+ B ) H+ + ( ++ H C (

" " " 7 ( : ( " " " ( 7 )

:( ( ( ( ( ( ( ( K3 <L :" " ( ( ( ( )

( ( " % :( ( (& " () " ( ( )

( ( " % ( & ( ) :( ( ( (

" H( ( ( ( H ( : : ( : ( ) %

& ( ( + + + ): C ( + + : : ( ( "

:( + +

(6)

8 1 . ( ( ( = / ( (

) ( " : + ) :( ( ( ( ( ( % Q..& C ( " ( " + :"

"( (+ ) " + + K85 88L Q.. C ( + ( " );55

( ( %15 ×15 7 R 8 & + " ( C " " "

( + " :" H H ( ( ( C " "

( I ( C + : 855S + ) I (B )

( + %05 (& * ) : 7+ ( : ( " "

) " ( I ( ( Q.. ) ) " ( + (B " :

7+ " H+ I H ) I ( + : " 7 C "K81L

( ( "" D ) ( "+ + ( ( ) C

++ ( ( + C ( + " ( ) )

( ( C + :( % + 7& " ( ( ( ( %+

7& C + " + (( ) )) ( ( "))

( ( ( ( ( K82L

B + + ( + ( " ( ) (B

" ( ( : " C "( ( ) ( ) K8;L

( " " " ( K80L ( ( : ""( : %(+ ( "T 1

& ) + ( ( ( ) (B ! :

" : )) " ( : ( ( )) C

" ( " ( ) ( ( ( (

) ( ) + ) " 7) ( " + (

" ( ) ( " ( : : " ) "

( " ( " " : " + ) "

(+ / % /& / K86L ( ( ( 1 ) " ( %81G81

7& " C IC( "+ ( " ( C ( + ( )

) ) ) / 7 ( " + "

(7)

7 " : > " ":" : " ( (

( " + " " ( ) + ( ( "I( "

+ " : ( ( ( . : 7+ ( K ( 86L ( C "

) " C / " ( I ( 7+ " ( H+ I H )

I ( ( :" "C ( (( Q.. ( (

+ ( ( ( : ) ( ) / " 7 )

! ( ( *( ) ( : C ( + + ( " 7+ ( "

: + / " C ( :( " ) ! +

+

1 8 + (B

. I ( C " + ( ) " ) " :

% # .U - ) B Q* /.*& + " : " ( 7+ (BC (

" ) " ( ) C(= + ( " + (( : " ( " ( "

%$T81 R T8 & + (+ %R T2 &

C ( "<0 A(B F( ) ) ( +

M ( " ( " 7 7 ( ( ( : "

(( ( 2 ) C C ( " ) (

) + C ( " : " (( ( : " + " )

( + ( I ( (( ( J + " + ) ( ) ":" (

+ " C " ( ) : " = " ( #*. +

" ( ( + :" ( C 1 :( ) + ( )

" C (+ + I V " ( (B "

+ C ) ) ( " / " :

(8)

1 1 / " ( (

( 7+ ( C " : " " ( ) :

/ " : " ) " : + " ( ( " )26

" ( %6G6 7 " (=54 & "" " 8 0G8 0 + (

( +% 8 & + ) / C ( ( " : " " C

+( ( "+ C ( ) ) %

8 & * ) 7 " ) %855W & ( + )+ ( " 7

7 " : " : ( ( : + ( )

) ) # ( + ( ( C ( )7 " 05OD (( ( "

( I ( ( ) " : + + ( ) ( : / ( 0 80Q

+ : " 5; ; 5 * > "+ " " %R T 8 ;

"( T1 2 & : " + ( + ( ( K84L :" (

( ( : ( ) ( ( K80L + + ( "

) ( ) )25S ( + ( + ) 7

+ ( C ( "+ + ( ) ( . : ( +

7+ ( C " ( + + ( ( " M) ( + ( +

) / 7 ) ( ( ) ( ) C ( ( "

( ( ) 83 " ( % + ( C( ) 7& (+ "

+ ( + )

(9)

/ ( ( ( ( ( ( ) + ( )

" + :" ( ( C ) + " ) (N

+ ( " + ) C +

+ " ) " I ( + " : C ( ( " /

( " ( ( ( + :" " ) " ( C

" " ( " " C "( * : ) ( ( " )

/ 7 ( : " ( " ( )

/ " ( " ( E( (B ( ( ( : " "

C ( ( ) : "( C

" M ( + " C ( " : " " ) + ) )( "

+(

: "D ( 7 (+ " " ) " " % "

) ( " : & > ")) ( C " ) "=- . > J ->

-J .> ".J " (( ( " " " M ( + : ( (

( + ( )) + + ) " " ( " " C ( D

E( / %81 × 81 " (& " ( C " " : + ) ( " :

%6 × 6 7 ) " (& ( " ) ( : (

C ( " A( ) " F% ∅ T 2 & (+ " 2 7 ( )

C + " J " E( + " C

( ) " : C ( ( / : ( ) 7 " ( "

" " + + ( ++ " ( ) 1 ( ( ( 7 + )

: ) - C ( %-J& ) / ( ) ( -J

) " % + ( " A( ) " F& *( ) " C(

(10)

: ( ( + : " ( ( : "

. ( " %.>& ! : " + :" ( C )

7 ( %"( + " I & C (

( ) ( ( + + + " ) ( %

C " A" F+ " I "

( ) ( ( "&

1 2 Q ( " ( (

7+ " : : :( " ) + C ( " #*.

( ( % 2& * " " "( )C + (( " " ( ) " M ( + "

:( ) : :" ( %18 ( . U& + :" "

+ ( ( C " ( "(+ ) " M ( + " : + ( ( *

(( ) " " ) + I " " (( " "

+ ( ) " M ( + ( 1 : C + ( " + " "

+ + " + + " ) " I . I ( " " C

D ) % : ( " / " & C ( "

- 8= 85( C :( + ( "

"(+ ( ) " C " ( ) ( .

/ " ) : "( C " M ( + " C (

" : " " ) + ) )( " +(

( " ) : " ( ( ):( " C (

" " "(+ ) " M ( ( ( ( ( % / ":(

" ( ( (& ( " " ( )) " ( + ( ( + ) )

(11)

1 ; "

( I ( %8320 (V81 ( "1 ) ( ( " ( , / : ( &

+ + " ( 7+ C : ( ( ) 7+ " "

" :( - ) + "( )) ) ( "

+ : "

( " ) ( ( I ( ) " ( C ( " " " ( + C +(

(( " ( " + " %1 74 ( I (& " " ( C B C ))

( : "C ( + ( C ( (( : 7+ ( % / ) Q Q )

/& " ( + ( ( " C +( (( " (

" + " %) ( 7+ ( I ( "( "( ( "C

( " ) / Q " & ) ( + %4 ( I (& "

( (( )85+ ( ( ) + :" " / ( ( C (

( "%4 ( I (& + ( " ( (B ( :( " ( ( + (

C ( " ( (+ " " )) - ""

) (+ D ) + "

) " C ( : J 7 " ") + ( ( ( ( ( " 155(

%85S ) )8;5 (&

/ " + + ( C ) D " C ) (

+ ( " " ":" (M + ( ( ")

( " 7+ (( ( C ( ) "

" ) + :" " / . I ( C ( " (B

C " "( " (( ( ( + :" " / % 3

D ( 7 " & C (+ ) " / "

(12)

7+ ( ( I ( ( " " ( (B% ( I (

( : " 7 C ( C 80 (&

1 0 ( " ( (

" + 2 + ( ) " + (U ( (

%- & C ( ( " ( + D " : ( " ) ) "% & ) (

( " " " " C ) " ( ( ( ( B

% ( + ) )15OD& " + ( : ) ) )

( ( "(+ : " 7 ) " ( )

" "C ( )51 " ( C " ( % / "Q (

" (& ) ( C ) ( " " "

"" ) ( C ( ( 7+ (( + ( ) "

C (+ C ) " % ) ) ) & " "

( )C + " " M ( + ( C (+ + I

" ) " ( ( I + " ) +

I C " ) "+ : 1 ( " )

( ( " %/.& + C ( ++ " C ) ( > C (

" " ( 7+ ( + ( ) + C ( " " ( D 1 /.

2 (+

2 + ( ( ) " +%( ;& C + (( " " ! 6 0

%! C B(U /.*& C ( " 8& ( ) + + : (

" (( (( ) : + " %! *& 1& 7 "( %! &

@ ( + : @ "( C + ( ) "

+ " + " ) " H + H I " ) 2& : )

+ % ! &

(13)

* ( ( : : + " " Q " / *( ( + ( D %T4&

C( + ( ( ( + ( ( ): % " M (

*- Q*& C + (( " " (( (( : ) + (

) : + " " ! J / ( ( C ) ( " ( )

")) ( C ( " " / ":( " ( ( (

!

*) ( ( ) ( ( + :" " / " 7+ ( ( )

+ ) (+ + + ( ) : / " Q

" ( + "

2 8 : + ) " / "

J Q " 855S ) ( C ( (() <6S ) ( " /

" " C 155( Q + ) ( C ( : " ((

+ + ( " " ( ( I ( " ) ( %855S + ) & "

( I : " + + ) %35S )( (() (& ( ( ( ( C

) " % (( 80 ( + ( I & " :

( ++ ( )) + + ( ( J ( ++ (

855S ( + ) :" " ) : ( I " : " :(

" ( " " ) ( )) " /

(14)

2 1 .+ + ) (= / :( Q ( , "

0 ( C( ! * %X ( " " " : (& ) : ) / " Q

" ( . ( ( ( :" ( ) " ( )! * ( ) )

% " M ( *- Q* # YT 84 8 Z 50& / " " (

+ ) Q " % " M ( *- Q* # Y T ; 8 T (& ! :

+ ) ( / "Q " ( C ( ) ")) ) ) ( 6 ( %

+(Z 520& " ) ( ; ( % ( - 4 3 < 85 ( T (&

"

6 + ( ! %X ( " " " : (& ) : ) / " Q

" ( . ( ( ( :" " " ( )! ( ) )

% " M ( *- Q* # YT 80 0 Z 85& / " " (

+ ) Q " % " M ( *- Q* # YT 1 1 T (& ))

+ : ( + % : " & + ) ( / "Q " ( C

C ( ( ) ")) % ( - 8 85 ( Z 510& ! /

"

#

4 ( C( ! %X ( " " " : (& ) : ) / " Q

" ( . ( ( ( :" ( ) " ( ) ! ( ) )

% " M ( *- Q* # YT 86 3 Z 50& / " ( C ( Q

(15)

" % " M ( *- Q* # YT8; 2 Z 50& ! : + ) ( / "

Q " ( C ( ) ")) ) ( ( % ( - 1 =4 "<=85 ( T

(&

$

% &'

+ ( 7+ ( " : + (( ) : :

(+ / 7 ) " + + ( + ( (+

C )( I ( ( ( : ( ) / ( ( ( (B "

: ) ) " : + ) : " " : (

( ( ( ( ) ( ) "

: ++ ( )) = / " / " ( I ( " " "

+ <6S ) (

J + + ) ( " ( ):( " / : " %Q :(

/& ) C( ) : ( ( + " % ! & ) ( ( C

")) C C " ( ) : " ) ( ( (+

+ ( %! ! *& " :" ( ( + ):( " O C :

! * ( ( + "( ++ ( ) 4 ( ! + (

( C( ")) ( C C " ( ) " ( "")) ( C Q

" / " ( ( C ( + ( ( :" ( " (

: " + " ) ( ( ) )) :(

" ( K83L + ( " ) : ((

( ) + " ( " + : / " + ) ( (+ ) (

( !

# ( ) / " : ( ( I ( " ( (

++ " H : H :( ( ( J + + ( ( + ( "

(16)

B + ) ) + ( " / " " 7+ "

: : )")) + (( ) " ) + C )

( ) ( " " C ( " :( " :

( :" : : + (( )(+ ) % & "

/ " ( ( : : + :

: " ) ( ) " C (

: " ( ( ( + ( ) . "))

+ (( ) : " ) 7+ +" " ( +

" + ) [ : + ( / " ) +

- : (( B + ( " ( (

+ ( ) / " : " + ( ( " C

" " ( "( ) + ( ( ) % C " (

+ ( & ( B ( ) (

+ ( ( ( ( C " ( ) - " ( %- -> -J& C (

( )) " " ++ ( 6;S ) ( ( %( (( (

"( I (& C " + ( + ) / 7% - " (&

. + + + ( ( I ( 7+ ")) ( + :

- ( ( " ) " ( ( ( ( "

: (( ++ ( ( + ( ( " + ( 7+ ( "

+ D " : ( ( ( C " )

( ( : (+ ) )) " " / ( + (( C )

" : + ( ) / " : ( C : B ( +

( +( + ( ( " ( ) ( ( ( : ) " +

+ D (

! : ( ) ( \C "E+ ( + ( / " : ( (

7 ) ( + ( " " ( ( C "" : + C "

(17)

( : ( ) ( "+ : " ( " C B(

( + C : " : + "C ( ++ ) + # ( . ( (U

) ( C (( 6G6 / + + % 3& ( " " "

( "+ C ( ++ ( C / ) : " " ( "

( + " ( ( C "" : 7 ) + + " (

(

" ( ( ) " ( " 7+ : ( C ) ( )

/ " " " ( ( (( " ( ( ) ( (

+ :" " ( (( % : : C+ & ) ( "

C + ) ( ( " / % "(+ (

) : :( & " ( " + ( M ( :(

( ( ( ( N " (+ ( ) N ( C ( (

C " : "( ) ( + ( " ( : : " "

+ C 7+ ( ( C ( + 7 I (

) *

( C ( B ) + :" 81 × 81 / " : ") (

": ( ""( (( ( ( ( ( (

!

K8L # "> : # > Q " , # + 7

! # $ # : " $ ( Q (( * O " O -

$ . $ : ] ! $ ) : $ ! " * !

(18)

. . D " Q (( A# + *(( ( " ! "

: ( F !!! ! " ++ 10; 162 ! N 8<<0

K1L . $ : # " D A# + ". " + =. )

* " # + (+ : ( ( " F

* ( " -$ . (( + 85 ++ 12<285 8<<4

K2L . $ : " # A# + (( ( " " : ( F

^ O O >" Q 65 = .+ Q ++ 258 281 8<<5

K;L $ # . " ! D " D ( ( C + C

( " ( " : : ( ( : ) ( + + 83 %1& 83; 8<5

1552

K0L # : $ # # ( > ( " D # + " "

+ " ( (= 7+ ( ( " + (+ : ( O D 10%3&= 468 463 1555

K6L * $ ! D " D " ( ) "2 / ( "

"# . ^ " ( $ - ( # + . : 2186 ++ 324 3;; 155;

K4L B " _ + : , " ( ) ( ( +

# + " Q ( : " Q 3 ++ 644' 638 8<<4

K3L # # ( . " ( J "$ . "" AQ ( ( (

+ I F# Q 118 ++ <62 <6; 8<6<

(19)

K<L $ + ( =- ( "

+ ( $ $% & $ ' 3; %3& 88558853 1552

K85L # # ( " A ( (( )+ ) (B F

" % $% Q 8; ++130 280 8<42

K88L # $ , + . O # ! "# , ` . ( ( ( =

$ ( " + (+ : ( O C * . > , D%>"( & $ ( ) *

+ % $ % $ %++ 140'1<1& * ( " - " "

I ( 1552

K81L " $ % ' - C B /.* * "

(( 8<41

K82L # ! ( "> ^ " A# Q ( C ( F # , 2

" > ^ " O . C D " ! (( >" - C B=> ( : ++ ;15;2< 8<<8

K8;L ^ * ^ D B ! > " , $ + + C

;<+ ( ( ( =* - & $ '

& $ 20 %;& ;14 ;25 8<<3

K80L ! (( " , ^ >(( B $ C ( " + : )) (

: - # $% % 44 424 4;3 8<<4

K86L > . + . ! ( " + ( =Q ( ) "+ ( (

: " & $ <53 15; 154 1558

(20)

K84L " ^ ^ D B A " + : F/ . 6 ;25;05 8 * 6 1551

K83L > , D ! $ # # O C * " "# + %& + "

) : " ( :( + " ( : ( ( ( (

. %- ! % $ % 0; 8 80 1558

(21)

+

+ (+ / & 6 × 6 ) " ( "" " + )

+ ( + " + " & . I ( / "

+ " " ( I D ( "

( " +

+ >7 + ) : " " / %) ( & # " )

")) C ) % "& " A" F

+ " I % & " + *(

" 7 " ) %

-J " & ( ( : ) " ( " -J

) / 7% " " (& ( ( ( " (

: " %( " & *( ) " C(

( ( : " .> " (

+ : "

+ Q ( " ( ( $ )= ( I D ( :" ( =

. : C ) ( "(+ ( 1 :( D ( ( ) "

+ ) " % " ((& % ((& " (

) A( ) F " % " " &

+ " ( : C ) 7 + I % " & " :

A( ) " F : : " " + " I % ∅ T 2

(+ &

(22)

+ " >: ) : + " %! *& ( ) ) " ) : " % / "Q& " )

+ #=>: ) 7 "( %! & ( ) ) " )

: " " )

+ $ >: ) : % ! & ( ) ) " )

: " " )

+ ( + ) 6G6 C (( / ( " + + ( ( (

(23)

+

(24)

+

(25)

+

(26)

+

(27)

+ "

(28)

+ #

(29)

+ $

(30)

+ (

Références

Documents relatifs

To test whether the vesicular pool of Atat1 promotes the acetyl- ation of -tubulin in MTs, we isolated subcellular fractions from newborn mouse cortices and then assessed

Néanmoins, la dualité des acides (Lewis et Bronsted) est un système dispendieux, dont le recyclage est une opération complexe et par conséquent difficilement applicable à

Cette mutation familiale du gène MME est une substitution d’une base guanine par une base adenine sur le chromosome 3q25.2, ce qui induit un remplacement d’un acide aminé cystéine

En ouvrant cette page avec Netscape composer, vous verrez que le cadre prévu pour accueillir le panoramique a une taille déterminée, choisie par les concepteurs des hyperpaysages

Chaque séance durera deux heures, mais dans la seconde, seule la première heure sera consacrée à l'expérimentation décrite ici ; durant la seconde, les élèves travailleront sur

A time-varying respiratory elastance model is developed with a negative elastic component (E demand ), to describe the driving pressure generated during a patient initiated

The aim of this study was to assess, in three experimental fields representative of the various topoclimatological zones of Luxembourg, the impact of timing of fungicide

Attention to a relation ontology [...] refocuses security discourses to better reflect and appreciate three forms of interconnection that are not sufficiently attended to