HAL Id: halshs-00839354
https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-00839354
Submitted on 28 Jun 2013
HAL is a multi-disciplinary open access archive for the deposit and dissemination of sci- entific research documents, whether they are pub- lished or not. The documents may come from teaching and research institutions in France or abroad, or from public or private research centers.
L’archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est destinée au dépôt et à la diffusion de documents scientifiques de niveau recherche, publiés ou non, émanant des établissements d’enseignement et de recherche français ou étrangers, des laboratoires publics ou privés.
Le territoire entre appropriation et objectivation de l’espace : bans, bandits et banlieues
Jérôme Monnet
To cite this version:
Jérôme Monnet. Le territoire entre appropriation et objectivation de l’espace : bans, bandits et banlieues. Genèse des espaces politiques : autour de la question spatiale dans les royaumes francs et post-carolingiens (IXe-XIIe s.) / Die Entstehung politischer Räume: zur Raumgliederung in den fränkischen und postkarolingischen Regna (9.-12. Jh.), Jun 2013, Marne-la-vallée, France.
https://doi.org/10.1484/M.HAMA-EB.5.113671. �halshs-00839354�
12332456 7 85 7 9A2B6C 7 DEFFDF7 7123452 6 725 6 2589A25 6 8BCDEDF256 6 9EB 6 72 6 C9 6 F25EDB3 6 589ED9C2 6 7935 6 C25 6 B925 6 93A5 62E 6 8B5EA9BCD3D235 6 22 6 5 6 6 D2 6 3E5E2 3 6 8BCDED5A 2 6 !"2 6 # 6 !9CD2723 6 D3 6 723 6 "3$D5A 23 6 37 6 8B5E$9BCD3D5A 236!2396%&'6( )656AC7867AEC7A633367A 6!76C7 D"#$67%336&$6!'7A6333677()(*7B57(+,-7
123425564765232845239AA57A569467832437BC2D46E946783F232A9D23 B983B98F643243B986223
523
6AC7AEC'7.#/A#0
8457FD4678
17%32A7456737A6 26A 2673A4678&6C745673679252A76AC7
328&6C36&6C786657C6AAC2A37857C73676675 36'737A6 26A 267 336&867 285A674567367A57D23F23425564756969467875AC7 2&&6 7 6536&6C7576675 3677A7 2456C'73679252A7923C45676C7 A CA7 833A6&&6C787 6786587CA8C2732783237F23 598!9636323 78F23 93FA95435323D784523F23"2A9D239753#232783"9AA57D$23
9298F236352A72393D78459652353F236283A2578827797%A$5&6CA67 857 23324567:,;7<76&9267&66!
=67579AC7867456C275C6777367179252A7C6AAC2A379'7 >6C736717 2CA?367 8673/69 679'7 637&9345674567367 2CA?3678/567C6856796A&6C78/686A 6A7579252A75A7 6587457>@7CA256C7A76A6&6C'77367179252A727C6AAC2A3797 >6C736717 2CA?367867 36796A26379'732A73679252A75A7367$67/686A 678968&&6C786769 67 2B73767CA256C7A
C7 67 '737C6AAC2A3C278579252A7965C767 2&9A68A67 2&&67367
A632A 6&6C7857A?3678673/69 67873/686A 678579252A777C25C789687867 6745>27 6C6879A7C6AAC2A6776C 676536&6C7567C68567 2CA?36A7D>@7C37978>5CA67 32A&67C6AAC2A3678673>686A 678579252A7A7E&67 2267925A73679252A776C 67 6536&6C73>686A 678>5675C2AC7CC56A7
%32556476523&32A9D23243A7E765
C3A7367C6AAC2A67 2&&67&CA3C278579252A7873/69 6768 35C7867 3/5C2AC787579A&5CA6'783C278673&C676C7867 57867 635 '7 2CA?367867 CC7F73>CA65A!'7&9345678673672A7F737327 2&&67
G7367A53CC792@45678673/ C2745783C73792AC278>69 675A73456336763367 /686A 6!7<
G73>CA5&6C78673> C27367 2CA?3678>579A&5CA6796A&6C78/686A 6A73679252A75A7 6587457>@7CA256C!7
.67C6AAC2A676AC782 745634567 2267567 C2!74567456345>5757 C65A!73C7F7 3>69 676C02579*2A73>69 6771637CA6678672C2A674579656C7C586A75A737 32$56785A67367C6&92A3C7833A6 678673/ C278>5679AC7367C6&97867 C2!76C7
86732A&679C3679A285C679A73> C2'78>5CA679AC77E76336C'73>6AC6786732A&67 96A&6C78678C$56A7
G7 633674572C78A6 C6&6C79A285C679A7867 C2779A7686&936'73/A6 C27 8/57&5A76C78/56792AC6'7257867#2A63A2C5A67<
G7 633674572C78A678679A6&5A676C7A69A6C6C73679252A7686A 79A737 32A&67#HC67783A757CA65A'75768CA65A76C7867 28C278679$676CA67367 86587<7'7367 3?C5A6732 C26C7673/#6 67867 65874573672C7 2&&867 6C7A$6'763367$6C7 2&&6786717 CC79'79A6 6783$567867 C65A7 .C25A7,**I7:(;!7
.79C3C278579252A799AJC782 7 2&&6737 28C2786727686A 67F7 8C 67257673>#6 678673> C65A77%'73783C27857C6AAC2A67 2&&671769 67 99A29A79'745767A626745>58732A&679A285C67 2&&67A53CC78673> C2'76C7 533C67 A7 6CC6799A29AC279A687675456&6C7$AH 67F7 6745673>2773A67 6 7 67C6AAC2A6'732A&679C3679A285C67 2&&67CA5&6C77.7C6AAC2A3C27857 9252A7679679A7367 2CA?3676C73>99A29AC278673>69 673A67667567C68567 68 356!745>67567867272#B6 CC27257CA5&6C3C27737>$C78> 35A673>69 67 87367CA5&6C7857173A673A67972576&9E 26A78673A6!745634567 2267F75CA577
.67C6AAC2A67965C732A7ECA67837 2&&67579252A783$57 B5C2CD278673> C65A7 57863F78673>69 6C6&973&C72B7375$6'7F78C 676C02576727#6 6!77 >6C757 69 67867 2&9C6 67AC563367457965C7ECA67A375CC79A7367 2CA?3678>567C68567 179252A7C6AAC2A3797F7373A467A!745679A7367 2CA?367867A63C2796A263367F7 8C 67179252A72C6AAC2A3797F73>336&867A!77
.>99A6C672992C276CA67367&286792C A23$67173A47976C7 17336&8797925AAC77A6366A7935C?C786786587C6AAC2A3C'725734278>5C36A7 3>69 67873>686A 6783$578579252A773>5675C3C7935C?C73>C68567 2&&6757 CC75A73675B6CC'73>5CA675C3C7935C?C73675B6CC7 2&&67867 CC75A7
3>69 67A7.7 268C6 67257375 627867 6786587C6AAC2A3C767A6CA2567965CECA67 87367&8C78279A737 25A26769$2367587 232C65A78673>%&A45677 1123456723891979252A7867 2&&86&6C75A78675B6CC!76C711A9472389197
&22923678679A285 C27878679A&5CA6768 353!7
D2576AA27&C6C757686&9367867C6AAC2A679A82837457JC7867 2CA8 C276CA67833A6C6732A&678679252A76C7867C6AAC2A3C7
%3'82342556475696946783A959F7(923&3F3B983)393B98622
.6792C786789AC786737A3368279A26C78673>C6A63367A!7&A$3C2786737
#3656787373367 2C6&92A677=67$A367 766C6336&6C7F79ACA7857 7 9A676C737A6C6AC7F7&6CCA67 6CC673@67F73>9A65678>5CA67 2C68C67
C73678 25A7923C456'7&8C45676C7 6C3456'737A69A6CC2786737 17#36567976CA6C6C73>8674567 6C769 67>6C797AC#36&6C7257 2&935C6&6C7 C87737>$C78>5769 675A#7#5 2'7&9A3C'7 2672A67 26#36'7
C6A�#36'75679AC6786733676717&28678$A87977.7C6AAC2A3C7867 37#365676C782 79A2#3&C4567 A7 6C769 67676AC797A&6C71799A29A7976C7 17 2CA?3797 2&&673675CA6'7&7935C?C7567K2678671728A2C7972B7A5$6A6C737327 857935732AC7$$!76C73>#578679252A7923 6!77.67825C675A73>86C3 C2786737#36567 2&&67C6AAC2A679A29A67257 2&&679AC67857C6AAC2A675A#76๜A7857825C675A7367
9252A7457>@7686A 6'7371C7676C745679AC6336&6C79A6C672576 7567$A867 8C 67
+9,C296&66C256E22565-93EDF256726C962C-9EDB36726C96,93CD22
A# L5#5A#
336 6CA6
A92A6'79A5A#
.71C 367 C7M.' 736717K2675A#676#3679' 73671745AC6A786737923C456786737 33679'7173>5A#7$A37976C77453C7122@7,**I!'73671723658797A292AC'7 6CA6 7 2&&6A 58 7 6C 7 5CA6 7 4596&6C 7 86 7 #3656' 7%5$ 7 ,**(!' 7 3 7 17A 67
&2 267976CA67867336'7 2$65A'77K2678> CC76C 7'7+-C-997(+,+!7
A'7 67825C676C 2672576536&6C73>69 67&7573672#CC'7 A7367 2 #53A678673>68 35272 29C3672 673678725783 C78>5A#C78673>69 67
#365A876C737A 5C278>567 C8C C2@66C7 2&935C6786767A86C77C7 57A 6C78#C7 6C34567F79A2927867139A5A#39'7C6A&6745766C367 2&&67 975A#75CC736769 676C745673672#CC'7CC77927573676CA67367
&45678>5A#C78673>69 676C7367&45678>5A#C78672#CC7.96*D267256D7-25'7 (+,-7:-;!77L5A756785A67935732$56'7272#6A67567CA25#3C6796AC 67857
2 #53A6784533C736717B6567867#3656797 2&&671727 3797 1 A 3367(++N'7D77LAO2K@'7&CA678673>CA65A!
1 5$627,***'7=77712656&6C'7&CA678673>CA65A!
1 K2A8767,*)+,*P+!
1 3253257867#3656717A 8C678673>276C78673>CC4567F7&7A&6'7 2365A7867$A87 26&'7 68A6'7$A665A7867#6A$5A679'7,*(P!7 1 9 267173795$A67867#2536A8768CA65A79'7,*+(!7777:I;
7
=677&C6C768932A6A73>2@92C25674567 6CC67&#$5QC786737#365673367257 97336'7C6AAC2A6725797C6AAC2A67A!76C786767A86C7 C872579A!76AC7576336C7 867 2CA8 C2787367C6AAC2A3C275A#678673>5A67 2C6&92A6'7679C7 9A7567$32$67&C 2C6AAC2A36786737#36567:I;7
ECA67367)676C7,,675 36'7367B987A5&6AC73>$ 672 29C367867 3>686A 678579252A7<7367D78E7#257 >6C799636A73675B6CC72B745>3726C7<7367 A57D9257 >6C7&926A7567327F7C2573679A6C78737B5A8 C2'74563745>3726C7
E7,,PN'7367: ;7B98622799AJC7 2&&67173>69 67:777;75C25A78>567336'787 36456373>5C2AC7:;7B5A8 C2797<7 6CC6727B5A8 C263367857C6AAC2A678C$567373367 2&&675$678579252A786737#36567 2&&6768672578968 67
%79ACA7867,),P'737#365676C78$67 2&&6756717 &9$6745732A&67367 36C25A78>567336797<7 6CC67 2 69C27&2A92232 C26336786&65A67 6336745732867 B545>F75B25A8>257367179A5A#797 2&&67567&A$6'7A6A6732 5A672573A2C7926A7
1658782C7367#77C7A2457,NI)!'7367B98863243B98F647,N--!7
C22A456&6C768 35786737 2&&55C76C7683786737B5A8 C2'72C7A63$57587 3A2C5A67867 6336 7737#36567965C77866A73679A82837C6AAC2A678673>68CA
C6AAC2A3C786722A33276C75CA678A#36725&76C7225&7573378675 367 #A6C'72?9C58'79A2'7C6A6'78 2A$6'7 &6C5A6'7$A8766$'7
#82336'76C 7!7
C7B9897F737892C27867C25'7 2&&5!786&65A6737CA 678673>22&2$C7
CC5CA672C72 3673>66�B6CC!72C79C3673>66� B5A8 C2!74567367#7&837$ACC77782A&'762393B987,R*I!786737 33676C7867372 C79A7372AA 2C27B5A8 232 C26336'737#36567>6C77
C$A67F73733677C6AAC2A67F79AC76C5A6776336786&65A679A92A679A7A992AC757 6CA6'7
&A$679A7A992AC7F7372A&6777
%37C75373F2387E293&3F234255647569643A74*D95768+628823,
.79A82836768CA!C6AAC2A3C786737#3656782 7F737327876C722A786737 336'7#3676C72A&36!7 2AA69287965CECA67F737 268C6 6786786587&2867867 C6AAC2A3C27F73/S5A67873>5A#C27 2C6&92A67
C>5679AC7567C6AAC2A3C2725C6AA6717F73>336&8679A!79A7367 C87457 686A 6C7365A79252A7C6AAC2A378679A285A673>69 675A#76733C7 26A 26A7867256587 36587867A86 6'7867CA372578/99A226&6C7F7379A92A678673>69 67#HC'76C7 457A636C7 67365879A7365A7&2#3C72A8A676C7CA367737CA32A&6C73>69 67 9A5A#767C6AAC2A67857452C8675A#'76 7567C6AAC2A3C7AC 53A67:N;7757A657 86736587@C7833A6C7CC5C'7A6375CC79A78679AC45676C7867A69A6CC27 A63C6&6C7C#36745679A786769 67867CA92AC7 C7C6&92AA6&6C7
C>5CA679AC7567C6AAC2A3C27233 6336717F7373A4679A!79A73675C2AC7 95#345674578 2596C73>69 67675C7923C 28&CAC67A23A6'7B58C9267 6C7&5C56336&6C768 356757&E&67657867 2&9C6 6'76C7596A92676327
833A6C76587867 2&9C6 673679A29AC79A6'7367 2&&56'7367 89AC6&6C'7367A$2'73>ECCC2!7
25AAC2732A7 28A6A74567 6C72#B6C7332576C7335867:R;745>6C737#36567 2C6&92A67 2&&6757C&2$$67C7867833A6C67C6AAC2A3C792C A23$667A
167825#3679A2 657867C6AAC2A3C277C79357257&27 233 C56377E76336C'7 3678@&45672 3678>5A#C271722A7367&5A7972C7A6857 658 7 85 '7&7 365A786CA5 C2767679A285C745>6 7#65 2597867A6CA8'7 67457257A&567587
C6&92A3C7833A6C67867 C276C786732A&679A285C672456787379A6&5A67 9AC6!77A'73675C2AC72C7C6C7867&C6A7365A79252A7C6AAC2A379A717 2CA?367867 3>69 679'767C6CC7867 26A6A7567A67867 2&9C6 67545676 7567923C4567867 245EC6786737#365674576C79679A73>682757,*675 36'79579A786725C37867 933 C27C6 22 AC4567 2&&67367 2&78A6 C65A7A$258757(+675 36'7957 9A737C6CC678>2A$C2786737$256A 67&CA2923C67857TA87A757(,67 5 3677732AC3 C2'79A92A45676C7A2 8672C7@C&C456&6C7C7897 9A73672#CC'7925A579A73675C2AC7C6CC7867A69256A7367&5A'78/C68A67 92@456&6C7371C7925A7C68A6773276C772A&675A756725633675A3 67&767 3C774567A69256A7935732737K267867A63$C277
.7 C2@66C78672#CC76C753A#36787 679A2 6577.67
8@&45672 29C3678673>$$32&AC27856C73782 C27 A2C67867 3>2#C6A75A#76CA67365878CC7A86 6'7CA3'7 22&&C2'72 #3C'732A!'7 32A74567367&229236786737A69A6CC27923C45676C7CC 27F737A86 67716CC67 C6AAC2A3C27A23A6786737178&2 AC678572&&63797=7A87:);!768 35C7 6587457 2C7178679$6797CA3365A'7 22&&C65A72572@$65A!'7 67457B25675AC25C7 2CA67367#365A877E3'7367 C2@67>797793 67873672A$&678C7 17&CA2923C79'745>3726C7A23A67 A7372A$6C737 229AC276CA67
$256A6&6C7257AC 53A678573C745>37>2 596C7867CA92AC'78676587257867 8 26C771>6C7925A452727965C76786&86A7>3767358AC7976C6A75678&2 AC67
92C A23$66717F73>336&8679'76 78678A2C76C7862A7CC 279357587 96A26745>5873658'7925A7233AA7587#36567 2C6&92A6736732A&67867 A69A6CC27923C4567867365A7 A9C27AC 53A6787373367
-78D678
.>A$5&6CA67857 2332456'73>CC278672A$C65A76C7&27$2A 67867 3>2C2A6792C A23$667&>2C72336AC7567$A8673#6AC'782C7B>7576C7965CECA67#57 925A7&6CCA67F73>9A6567456345678675A7367C6AAC2A6'737C6AAC2A3C76C737C6AAC2A3C27 6C7367A63C2745>376CA6C66C76 73672C278>69 676C78679252A7
37&676辉>3735C7&2729926A736786587CA8C2792C A23$6676C7 935C?C768932A6A7 2&&6C767 2C786587&5A67328&6C3678673A67C6AAC2A676C7 3A672 C773>567965C7782&6A7233 6336&6C73>5CA67C874567 6336 7 2C567F7 9A285A67857C6AAC2A6767&286725B 6C7
16CC67CC6C27F757B657@C&45676C75872@#A8C27 2C567457679A2 586C7 96A&6C732A7867 2&9A68A678672#B6C7332576C7335867 2&&67965C799AJCA6737#3656'7 2&9A68A67925A4527 67C6AAC2A67&#$577957F737327ECA67C6A6336&6C7&A$37 B545>F7&C6C7C25C767B25C757A?36766C6376C7 6CA3787 6745>6C7373367 8>5B25A8>257716C7686&9367257C67F725796 26A75A7867C5C27457925AA6C7 2996A7F72CA67CC6C2767B25C78>2992C27CA297&9367
.67C6AAC2A676C7576B6576C757CA5&6C78679252A77A278679357867679767 36A7A 2C6A73>2C2A676536&6C79A73674565A7
7423&
:,;72CC900 975&373A0A6 2CA60 2332456 2$A60$6668669 6923C45607 :(;7.C25A7U7'7(++)7,**I!'717672 232$6772#B6CA7D2C67C22A45675A7
3/C6A2#B6 CC79'77 C67C6#A@'7/,02E562E6-BD25'7LMA6678673/6AC7 .3'79977-PN)7:A69AC78671BADBCBD2676E9*9DC'7997NP)R+)'7,**I;
:-;72CC900VVV7368686673A0.63#36 22832AC3672C&37
:I;7367C@&232$672456787C25C6737 2&&5 C272C7CA67857172AC37368 3797 85716CA67DC237867F625A 67D68C5633676C7.68 36772CC900VVV7 AC373A092AC30777 :N;72CC9002327A 26256AC673A0232++N--NPI77
:R;717#B6C72 29C3786C3#3679772CC9002327A 26256AC673A0232++,,-IPI7<7 26C7=7'71725A7567$2$A92678573358676C7857332577977.961-B98 D262AE9 6
12B98 DA9'722AA67W,N+(7#!'7(++,0'797P**I7
:);72CC900VVV736B8873A012A24560=6A80. 2A245686=6A8836=CC (-RN-R7