DF:
L'IMPRIMERIE DES ESTIENNE.
ÉDITIONS DE HENRI.
( H EN RIe
lJ
S STE P HAN D S P R l b'lUS.)~1.
D. II.
1. ARTIFICIALIS Introductio Jacobi Fabri Stapulensis, curn commentariis J.
Clichtovei pel' modurn epitomatoris in decem libros Ethicorum Aristotelis. - Absoluta est in alma Parhisiorurn Aca- demia per Volffgangum Hopilium et Henricum. Stephanurn in formularia li- terarum arte socios, Et Invenitur venalis in officina cuniculorum juxta scholas de- cretorum. Die septima Maii.
1\1.D.II.
In-fol.
Premier livre portant le nom de Henri Es- tienne, qui commenca en cette année son établissement de lib~airie et Imprimerie.
Harles, Bibl, gr. III, p.3nS,annonce ainsi ce livre:EtlucaAristoteliscumcommentariis;
il contient lesEthica~ mais en partie seule- ment,pel' modum Epitomatis .
:M. D. III.
1.
OF~'ICIARn:TMCuratorum, seu 1\'la-
nuale Eduensis dioces. - Parisùs, pel' Henricum Stephanum.
M. D. III.In-4·.
2. IN hoc libro contenta
(Jac,Fabri) Epitome compendiosaque Introductio in libros A rithmeticos divi Severini Boethii.
adjecto familiari commentariodilucidata.
(Jod. Clichtovei) Praxis numerandi certis quibusdam regulis constricta. (Car. Bo- villi) Introductio in geometriam brevius- culisannotationibus explanata : sex libris distincta. Primus de magnitudinibus et earum circumstantiis. Scdus de conse- quentibus contiguis
&continuis. Tertiùs de punctis. Quartus de lineis. Quintus de superficiebus. Sextus de corporibus. Li- ber de quadratura circuli, Liber de cubi- catione sphere. perspectives introductio.
Insuper Astronomicon, --- Id opus im- presserunt Volphgangus Hopilius et Hen- ricus Stephanus
eain arte socii in Almo Parisiorum studio Anno Curisti celorurn totiusque nature conditoris.
M. D. III.Die vicesima septima Iunii. In-fol.
Sur le titre sont les armes de l'Université,
1
HENRICUS
STEPHAN
USPRIMUS.
1504-5.entourèes de festons, avec deux anges eu supports.
3.
LIBRILogieorum (Aristotelis) ad Arehetypos recogniti cum novisad
l~terameommentariis. -A la fin : Socundi Elen- chorum sophisticorum Aristotelis: et totius logices (quam et obscuruI?.nun- cupavit Organon) finis: --: Parisiis e.x officina Volphangiana
(SIC)Impensis Volphangi Hopilii et Henrici
St~phaniin excusoria et chalcotypa arte sociorum.
Anno domini salvatoris omnium.
M. D. III.xvii octobris. Parisiis. Fortuna opes au- ferre, non anirnum potest. In-fol, 15 s.
in primo physicorum. - Questiones iste sex Iibror. Metaphysices : una eum tex- tus explanatione : pro ritu famatissime Parisior. Academie: ab Henrico Stephani (sic) in prementionata universitate lau- datissima felici ter improsse sunt. Expen- sis predicti Henrici Stephani, Iohannis Petit et
Dionysl~iRose. Annoredemptionis nostre iiij. post mille quingentos. Idibus Octobris. In-fol.
1\1. D. V.
,1.MISSAI..E
Eduense (d'Autun)
emen-datum. - Parisiis, apud HenricumSie- M. D. IV. phanurn, in vico Collegii Belvacensis ex oppositoScholarum Decretorum.
M. D. V.~.
Aristotelis Ethica, interprete Leo- 20 die mensis Murtii, In-4·. gothique,
cluardo Aretino. - Parisiis, apud Henri- 2 col.
fig.en bois.
eum Stephanurn.
M. D. 1111.In-fol.
Une des innombrables notes de l'abbé de 2 .Jac. Fabri in Aristotelis octo Physi-
Saint-Léger m'a appris que ce Missel existoitcos lib
l'OSParaphrasis, In quatuor ejus-
ilya 60 ansàla Bibliothèque de la Ville. Cesdem libros de cœlo
&mundo. In duos de
livres ayant été employésv~rs1797 pour for-generatione
&.corruptione. In quatuor.
mer le premier fonds de la Bibliothèque delibros meteororum. In tres de anima. In
l'Institut, j'ai été dans cette dernière poury voir le volume. Très exactement enregistrélibros de sensu
&sensibili; de memoria
dans le Catalogue, il n'a cependant pu être&
reminiscentia ; de somno & vigilia
&. trouvé, malgré une attentive el très obligeantedivinatione per somnia ; de longitudine&
recherche. Il est possible qu'on le retrouvebrevitate vitre. Ejusdem (Fabri) Introduc-
plus tard; mais quand ilne reparoitroitjamais,torii in Phvsicam dialogi. Ejusdem In-
ce seroit malgré sa grande rareté une pertetroductorii "in Metaphysicam dialogi. -
de peu d'importance.Impress. in alma Academia Parisiorum 2. LIBER eruditionis Religiosorum, pel' Henricurn Stephonum in vico Clausi sex lihros complectens, a magistro Hum.
Brunelli
èregione Scholarum Decreto- berto de Romanis quondam generali rum , 1
11Dec.
}l.D. 1111.In-4. ordinis prœdicatorum compilatus,
&a
3.INCIPITtextus abbreviatus Aristo- patribus ordinis minorum conventus telis super octo libris physicorum et tota parisiensis reformatoribus correctus
&naturali philosophia : nuper
àmagistro impressioni traditus. Contemplatio bti
Thoma Bricot Vernantissimarum artium Anselmi epi super vita Christi. Ordina-
atque divine legis clara professore com- rium vitre religiosai editum a sto Bona-
pilatus : una cum continuatione textus ventura Cardinali de ordine fratrum
magistri Georgiiet questionibus ejusdem minorum. - . Venalis reperitur in vico
de recenti ab eodem Thoma Bricot revi- Collegii Belvacen. E regione Scholœ De-
sus atque diligentissime emendatus. Et cretorum, Parisiis arte
&impensis Hen-
primo sequiturprohemium abbreviationis , rici Stephani noviter redactus
&impres
1505-6.
HENRICUS STEPHANUS PRIMUS.
sus anno salutis nostrœ
M. D.v. die
XII.mensis Martii. In-8. 6 s.
3. CONTENTA in hoc volumine. Piman- der. MercuriiTrismegisti liber de sapien-
lia
&potestate dei. Asclepius. Ejusdem
Mercurii liber de voluntate divina. Item Crater Hermetis a Lazareto septempe- dano, Poeta Christiano, ad Ferdinandum Regem. - Parisii» in officina Henrici Stephani recognitoribus mendasque ex officina eluentibus
JeanneSolido Cra- coviensi
&VolgacioPratensi Annodomini Salvatoris,
M. D.v. Calendis Aprilis.
In-4. 2
3.6. d.
Au milieu du titre sont ces douze vers d'un des correcteurs de l'Imprimerie de Henri.
Petri Portre Monsterolensis Dodecasticon Ad Lectorem.
Accipe deSuperis dantem documenta lihellum : Sume Herrnen , prisca relligione virum, Hermen Thraîcius quem non requaverit Orpheus,
Et quem non proles Calliopea Linus.
Zamolxin snperat oum Cecropio Eumolpo, Quos diviniloquos fama vetusta prol.at.
Vti!is hic l.ïbcrest.muIl(l~fugientihus umbram , Vera qtribusIUCISIurnin a veraplacent.
Hic quid sit disces vera sapienti a, sumrna r,oLestas : Hîc poteris summi discere velJe Dei.
Insuper inveniespl cnurn cratera 1iquore Nectareo;miniruivqusetibi, lecfor, ernes.
VALE.
. ,~laBibliothèqueRoyale, sur vélin, avec initiales en or et coloriées.
4. DECEM librorum moralium Aristo-
teli~,tres conversiones : Prima Argyro- pyh.Byzantii, secunda Leonardi Aretini, tertia vero Antiqua, pel' Capita
&.nume-
l'OS
eonciliate : communi familiarique commentario ad Argyropylum adjecto.
Ex secunda recognitione. - Au verso
~u
titre : Hec opera hic continentur : ad invicem hoc ordine conciliata, Primo de- cern libri Ethicorum Aristotelis ex tra- ductione Argyropyli Byzantini. Com-
ment~rius i~eundem. Secundo Magna Moraha
Afls~otelisInterprete Georgio
~a~la
Placentino. Tertio. Dialogus Are- tini ad Galleotum, Quarto artificialis in-
t~oduct.iopermodumepitomatis in decem libres ethieorUlll Aristotolis. Quinto. De-
1
cern ethicorum Aristotelis ex tradlletioI~~
Leonardi Aretini. Sexto. Iidem ethico- rum Libri Decemex antiqua traductione.
Omnia uno volumine comprehensa. - Et absoluta sunt impensis, sumptibus ,
&
diligentia Henrici Stepha'li, in almo Parisiorum studio. Anno M.
D. Y.die v.
mensis Augusti. In-fol.
5. Jodoci Clichtovei Neoportunensis Introductio in terminorum cognitionom.
- Parisiis pel' Henricum Stephanurn.
M. D.
v. In-L
l'L D. VI.
1. IN hoc libro contenta opera Hugouis de sancto Victore. De institutione Novi- tiorum. De operibus trium dierum. De arra animai. Delaude charitatis, De modo orandi. Duplex expositio Orationis domi- nicœ, De quinque septenis. De septem donis Spiritus Sancti. Petro Porta ipsius operis recognitore sedulo : Edente Jodoco Clichtoveo. - Parisiis pel'
HenricumStephanum. Anno
M. D. VI.die
XII.Oc- tobr. In-4.
2. Practica electionum
&postulationum a magistro Guiliermo Mandagoto subti- liter composita xxv. formas instrumen- torum in ea re necessariorum continens.
~
Parisiis per Henricum Stephanum.
Anno salutis.
M. D. VI.In-4.
Le titre de l'exemplaire sur vélin de la Bi- bliothèque de Sainte-Geneviève, dont voici la copie rectifiée sur l'original, n'est pas con- forme à celui qui vient d'être rapporté, et que j'ai prisàla Bibliothèque Royale surUII
exemplaire en papier de cette même édition.
Mandagotus electionum praxim : et for- mas. xxv. instrumentorum ea in re necessa- riorum ante oculos ponens. Annotatiunculis non paucis ad glosas adiectis.
Hexasticon Correctoris.
Mandagotebreves pel'famam crederi s armos Extcndissc : levi dans bona multa Iibro.
Pigrncul11 potcritmagnumvirtutevolumen
4 HENRICUS STEPHANUS PRIl\tIUS.
1506-7.4.
CONTENTA.Politicorum libri octo.
Commentarii. Economicorum libri duo.
Commentarii. Hecatonomiarumlibri sep- tem. Economiarum publlcarum unus : Leonardo Aretino interprete, cum com- mentariis Jac. Fabri" Explanationis Leo- nardi Aretini in œconomica libri duo. - Apud Pasisios primaria superiorum ope- rum editio typis absoluta prodiit ex 1
Ac hyperioneum vincere Ince jubar, [gitare:
Sphynx nova non potis est tot elligmatapreco- Quod valet Edipus hic solvere dedaleus, Venundatur in vico divi Jacobi adsignum Pelli- cani.
Ces vers ne font pas grand honneur auxta- lents poétiques du correcteur-èditeur dont ils sont l'ouvrage.
Au verso du dernier feuillet est celte sou- scription:
Explicit practica electionum& postulatio- num magistri Guillermi Mandagoti : Archi- .lyaconi Nemausensis, & postrnodumEbre- dunensis archiepiscopi : ac saerosancte eccle- sie Romane demum Cardinalis : Pel' qUaIn fide docetur oculata modus eligendi&pos- tulandi prelatos. Quinque& viginti formas ponens instrumentorum ; in hujus modi ex- peditionibus necessariorum elimatissime im- }H'essa Parisiis pel' Henrlcum Steplianum e regione schole Decretorum : sumptibus&im- pensis honestorum virorum&fratrumEngel- berti & Oodefrid] de Marnef : habitantium in vico divi Jacobi ad signum Pellicani, Anno salutis.1\1. D. VI.diexxvdecembris.
Tout le volume est hérissé d'abréviations que je n'ai pas cru fort utile de reproduire et iigurer dans ces citations.
3.
ARTIFIt.~IALISIntroductio per modum Epitomatis in decem Iibros Ethicorum Aristotelis, Jacobo Fabro Authore, ·cnm Clichtovei Commentariis ex secunda re- cognitioue.c--In alma Academia Parisio-
rumpel' Henricum
Btephunumin for- mularia literarurn arte opificem
M. D. VI.Vicesima tertia Februarii. In-fol. 5 s.
Avec quatI~evers latius de Beatus Rhe- uauus,
Accipe moralem Iectorstudiose lihellum ; Qui brevibus facilem pandit adalta viam.
Hune meus iogenuaIlUper Clichtoveus arLe Aux.it: subnectens optima qureque. VALE.
officinaHenri~i
Stephani e regione schole deêretorum. Anno Christi cuncta guber- nantis
}1. D. VI.Nonis Augusti. In-fol.
Cette traduction latine est de Léonard d'Arezzo (Leonardus Aretinus); les Commen- taires, moins le dernier (Explanatio) sont de Lefebvre d'Etaples (JacobusFaber), Les cor- recteurs-éditeurs sont P. Porta, déjà nommé, et Beatus Rhenanus dont six vers latins ter- minent le volume,
L'exemplaire sur vélin de la I'ihliothèque Royale contient en 178 feuillets tout ce qu'é- nonce ce titre, mais il n'a point le premier cahier qui se compose du titre, d'une pré- face ou dédicace de J. Lefebvre au card. Bri- connet, datée au bas M. D. V. et d'une ta- ble. Le titre seul manque dans l'exemplaire sur papier. Tous deux finissent sans autre in- dication que la date de M. D. VI.précédée d'un registre et de ces mots: Recognitoribus in officina q accuratissime Petro porta et Beato Rhenano, '
Beatus Rhenanns.
Prospera sitcunctis Iux terq; quaterq; beata Quamodo PoliticusproditAristoteles, Predit et œconorn is per tempora longa probandus
CUIllsene quem sequitur Ie qifer ipso Plalu.
Ergo quibus cives ac jura sacerrirna cnre Hos legitotc animo candidiore Jibros.
VALETE M.D. VI.
1\1. D. VII.
1.
EPISTOL..EApostolorum
&Apoea- lypsis, - Parisiis, per Henrieum Ste- phanum.
M. D. VII.In-S.
2.
THEOLOGIA(Joannis) Damasceni, sive Tractatus quatuor, scil. de ortho- doxa fide seu ineffabili divinitate : de creaturarum genesi ordine Mosis : de iis quœ ab incarnatione usque ad resurrec-
tionem :de iis
quaipost resurrectionem , usque ad universalem resurrectionem.
Latine, interprete Jacobo Fabro Stapu- lensi. - Parisiis , per Henricum Stepha- num,
}1.D. VII.die
XV.Aprilis. In-4·.
Ala Bibliothèque Royale, sur vélin,aH~C initiales en m'et couleurs.
1508-9. .
HENRICUS STEPHANUS
PRILVIUS~ .)t"3. CONTENTA. Guilhehnus Parisiensis de Claustro anime. Hugonis de S. Vic- tore de Claustro anime libri
IV.(eum Prœfatione Jodoci Clichtovei.)-Exeudit Henricus Stephanus, industrius librorum efformandorum artifex. in ofIieina sua e regione schole deeretorum sita, A.
D.M. D. VII.
decima septembris. In-4.
4. TEXTUS de Sphera Iohannis de sa.,...
erobosco eum additione (quantum neces- sarium est) adjecta : Novo commentario nuper edito ad utilitatem studentium Phi- losophice Parisien. Academie illustratus.
Cum compositione Anuli Astronomici Boni Latensis, Et geometria Euclidis Me- garensis. (Cum Prœfatione Jac. Fabri Stapulensis). - Impressum Parisiis in Offlcina Henrici Stephani e regione Schole decretorum situ. Anno Christi si- derum conditoris
M. D.VII.Decimo. die Novembris. In-fol .
Je doutois de l'existence de cette édition qui ne m' étoit garantie que par le témoignage quelquefois léger de D.Clément; mais elle existeà la Bibliothèque d'A,bbeyille oùjel'ai trouvee, n"2285de son Catalogue, que l'au- torité municipaleaeu le bon esprit de faire imprimer, non pas comme luxueux monument bibliographique,mais pour l'utilité de ceux qui auroient àrecouriràcetteBihliothèque beaucoup trop dépourvue encore de bons1Ï-
\TeS modernesusuels , mais où se trouve un certain ~ombrede ces livres anciens, qui chaquejOurvont se détruisant ets'ensevelis-
~ant.d.ans l'oubli, au grand regret de ceux aqUIIl pourroitquelquefois être utile de les consulter. Ce Catalogne rédigé avec exactitude parl'e~timable bibliothécai~eM.Louandre, a ses titres assez explicatifs pour bien dési- gner les ouvrages, mais fort abrégés cepen- dant, afin denepas le rendre inutilement\-0-
!llmineux. Il forme deux minces VOlU111eS In-8, 1836-37.
lVI. D.
VIII.
1.
JACOBIFabri Stapulensis Introduc-
tiuncula in politica Aristotelis ;
&œcono- micum Xenophontis a Raphaele Volater- rano translatum. - Patisiis ex officina Henrici Stephani e regione Scholarum decretorum
M. D. VIII.Quarto Calendas Octobris. In-fol. 2 s. 6 d.
Surletitre (luin'est pasl'énoncéprécé- dent, mais une table des matièresà2 colon- nes, on lit en latin: 17olgatius Pratensls Ioanni Solido Cracoviensi salutem D.
Apudhospitcmtuum Henricurn Stephanum incujus officinadiversor :comperi manu tua exscriptam in politica Aristotelis introduc- tiunculatn. Insuper & Economicon Xeno- phontis. illam :communiprœceptorinostro Fabro tribuis,hoc cuidamRaphaeli Volater- rano,ut qui ex grreco latinumfecerit, . visum est ut illa publicarem&primitias nos- tre compositionis ad te mitterem. ut vel sic intelligas : ne que labores tuos quos in illis scribendis suscepisti periisse ,neqllemefri- gide in novo opificio (quoù cleo opitulante sus- cepi prosequendum) versari.
NI. D. IX.
1.
QUINCUPLEX Psalterium. Gallicum.
Romanum. Hebraicum, Vetus. Concilia- tum (eum prtefatione J. Fabri). - Ab- solutum fuit hoc quincuplicis Psalterii opus in cœnobio sancti Germani prope muros Parisienses anno a natali Christi domini
~508. Et in clarissimo Parisio- rum Gymnasio ex chalcotypa Henrici Stephani officina,
èregione scholarqm decretorum emissumanno ejusdem Chris- ti salvatoris omnium 1509. Pridie Calen- das Augusti. Illi igitur qui absolvere
&absolutum in publicum emittere dedit:
laus
&gratiarum actio in secula seculo- rum Amen. In-fol.
Sur vélinàla Bibliothèque Royale.Acheté chezMac-Carthy, 400
Ir,
Très bel exemplaire; c'est celui qui fut présenté au cardinal Briçonnet, dont lesar- mes sontpeintessurletitre, et sur le premier feuillet du texte. Il doit en exister encore trois autresexemplaires.
(i
HENRICUS
STEPHANUS PRIMUS. 1509-10 Cette réunion de cinq versions latines duPsautier a quelquefois été crue une édition polyglotte, erreur que n'a point faiteM.Bru- net qui y ajoute convenablement le mot latine.
Gallicum est la version alors adoptée dans les Eglises de France. C'est la seconde de St.-Jérôme(actuellenleot nommée laVulgate), par lui faite à la prière de Paula et d'Fusto- chius: Romanum" celle qui se chantoit.à Home etdanslesautres églises du rit romain: He- brœum est la version faite par le même St.-Jé- rôme, (ad petitionem Sophroniii etsui~antde plus près l'hébreu. relus, la plus a~cl~n,ne., nommée aussi/tala relus, est celle qUI etoit le plus généralement adoptée avant celle de St.-JérÔme; ei enfin Conciliatum est le Psautier Gallicum corrigé en quelques en- droits pour le rapprocher du texte hébraïque, ou pour en améliorer la diction.
Cette explication estdonnée par l'éditeur J. Lefehvre, dans son épître ou dédicace au Cardo G. Briçonnet, mise en tête du volume.
Les trois p;'emiers textes sont en trois co- lonnes, et font le corps de l'ouvrage; les deux autres viennent à la suite, en deux colonnes, et en plus petit caractère: l'impression est belle, en rouge el noir.
Le volume commence par six feuillets cou- tenant le titre, la préface, les trois prologues de Saint-Jérôme pour les trois versions qui sont plus ou moins complètement son ouvrage, etdeux tables des Psaumes. Dans la réimpres- sion de 1513 les pièces préliminaires sont plus nombreuses et occupent douze feuillets,
y
compris celui du titre.
La Caille, p. 78, et quelques autres d'après lui, croient qne l'impression de ce volume avoitété commencée dans l'abbaye de S. Ger- main des Prés; mais les motsabsolutumopus~
qui d'ailleurs n'ont point cette signific:atipn, ont rapportàI'arrangementet combinaison du livre, et point à son impression.
2. Rrcoun. Ordo Praedicat. contra sectam mahumeticam libellus. Per Bar-
• Malgré l'adoption obligée du texte de la Vul- gate. Je Saint-SiègeèI.continué dans la Chapelle Sixtine l'usage de ce Psalteriuni Romanurn dont uue éditionVaticane,de i593, in-8, a été payée i8live ..0sh.àma vente aldine, faiteil Londres, enf828.
tholomaeum Picernum e graeco in lati- num conversus. Et cujusdam diù captivi Turcorum provinciae septem
~astrensis,de vita et moribus eorundem lihellus. - Impres. Parisiis in officina Henrici Ste- phani è regione scholarum
d~cretorunlsita Anno Christi Deiper sangumem Tes- tamenti sui
&Evangeliumreternumubi- que credendumet venerandum Salutaris nostri
M. D.YIIII. quarto Cal. Dec. In-4.
A la Bibliothèque Royale, trois exemplai- res imprimés sur vélin: le~remier prése?tt~
àLouis XII, en 1510, par Gmll. Parvy (PetIt), son confesseur.Ilest orné d'initiales en or et couleurs.
Le second vient de la Bibliothèque du Col- lége de Navarre, et le troisième,d~celles d~
La Vallière et de Mac-Carthy ou11 futpaye 100fr. Ilest plus grand de marge que les deux autres.
Dans le Catalogue très bien fait des livres imprimés sur vélin qui sont
à
la Bibliothèque Royale, par feu Vau-Praet , de regr~ttable mémoire, à la date du second exemplaire on lit1t>89,
et 1502 à celle du troisième, mais ce, sont de simples fautes typographiques, tout-a- fait sans conséquence, et ne pouvant être l'occasion d'aucune méprise.3. COSMOGRAPHIA Pii Papœ in Asiœ
,~
Europœ eleganti descriptione. Asia historias rerum ubique gestarum cum locor. descriptione complectitur. Europa temporum autoris varias continet histo- rias. - Impressa per Henricum Stepha-
nwm
impressorem diligentissimum Pari- siis
èregione scholœ decretorum , sum- tibus eiusd. Henr.et [oh. Hongoti
VI.Id.
Octobr.
M. D. IX.In-4.
Cette compilation est de Geoffroy. Tory, de Bourges, qui peu après fut libraire , et auteur du singulier et savant livre Le
Champ-
Eleurv; 1529, in-4.M. D. X.
1. IOA.NNEsMajor in primum Senten-
tiarum. - Impressum
&.exaratum est
hoc opus Parisiis per Henrieum Stepha-
1510.
BENRICUS
~TEPHANUS}'>RIl\'IUS. 7
3.
BERNONISAbbatis Libellus de offi- cio missœ quem edidit Rhomœ. Sacer- dotes studiose lezant. - Parisiis ex offi- cina libraria iienrici Stephani anno Christi Salvatoris, qui est Altare , Vic- tima ,
&"Sacrificium nostrum, Super- benedictus in secula seculorum.
~I.D.x.
NonoCal.-Decembris, In-4.
4.
LIBRILogicorum Aristotelis, Boetio Severino interprete,
&Paraphrases in eosdem cum adjunctis adnotationibus, nrdinatore Iacobo Fabro Stapulensi; ex secunda recognitione. - Parisiis in offi- cina Henrici Stephani
M. D. X.Quarta Aprilis. F ortuna opes auferre, non ani- mum potest. In-fol. 15 s.
num. impensis honestorun1
v~rorunl.10- doci Badii Ascensii, Ioasuus Paroi et magistri
Constantin~ Lepor~sAnno ?O-
mini millesilllo qUlngentesnno decime die aprilis penultimo. In-fol.
2.
EGREGIIPatris et
cl~riTheol.ogi Richardi quondam devoti
c~n.obItresancti Vietoris juxta muros Parisienses de superdivina Trinitate. T?eologieum opus Hexade libror.um
dlst~nctum,et capitum xv. Decadlhus. Adjunctus e?t Commentarius. - Hoc opus compost- tum fuit in cœnobio sancti Germani prope muros Parisienses anno Christi salvato- ris
1\'1. D.x.
&emissu111 in officina Hen- l'ici Stephani eodeln anno Christi Domi- ni, mensis J ulii die
XIX.In-4.
L'éditeur estJ.Lefebvre, Jac. Faber Sta- pulensis;etparune piècede vers deMich,~l Humelberg placée à la fin duvolunle., et quIl adresse à Beatus Rhenanus, on voit que la mise en ordre, collatio, de cette édition est son ouvrage.
Sur vélin, à la}~ibliothèqueRoyale, ve- nant de La Vallière et de Mac-Carthy, payé 140 fr.àla vente de ce dernier.
imprimer sur ce premier feuillet un intitulé qui d'abordètoit fort concis, et quelquefois en un seul mot. Comme tout se perfectionne, il vint ,ensuiteàl'idée de faire sur cette page d'entrée une manière d'annonce de tout l'ou- 'Tage, soit en un long sommaire. soit en un emphatique panégyrique, et c'est ce qui a été fait en tête de ce volume dont le verbeux encomium ne mérite vraiment pas d'être transcrit. Le bon gotît a toujours fait justice de cet expédient quelquefois encore employé, mais qui.n'ajamais manqué de paroître ri- dicule.
5. IN hoc opere continentur totius Philosophiœ naturalis Paraphrases : ad- jectis ad literam Scholiis declaratœ
&hoc ordine digcstœ. Introductio in libros Physieorum. Paraphrasis octo Physico- rum Aristotelis. Duo dialogi ad Physi- cos lib. introductorii. Paraphrasis qua- tuor de cœlo
&mundo completorum.
Paraphrasis duorum de generatione
&corruptione. Paraphrasis quatuor meteo- rorumcompletorum. Introductio in libros de anima. Paraphrasis trium de anima completorum. Paraphrasis libri de sensu
&
sensato. Paraphrasis libri de memo-
ria-& reminiscentia. Paraphrasis libri de Somno
&Vigilia. Paraphrasis libri de longitudine & brevitate vitre. Introduc- tin Metaphysica. Dialogiquatuor ad Me- taphysieam Introductorii; (Authore Ia- cobo Stapulensi eum Iudoei Clichtovei, ipsius discipuli, annotatiunculis.) - Ex officina Henrici Stephanie -
àla fin: In ' Alma Parhisiorurn Achademia per
Hen-ricum Stephanum e regione schole
d~cretorum commorantem. Anno Christi piissimi Salvatoris entis entium summi- que boni
M. D.x. vicesima secunda Oc- tobris. In-fol.
6. DECEM librorum moralium Aristo- telis tres conversiones. (Brec opera hic continentur ad invicem hoc ordine con- ciliata ), Primo, Decem libri ethicorum
. La première édition, par le mêmeH.Es-
uenne est de 1503. Les premiers Imprimeurs
Aristotelis ex traductione Argyropyli
laissoient leur premier feuillettout-à-fait blanc
Byzantini cum Iacobi Stapulensis com-
afin que chacun pûtàson gré
y
faire écrire,mentariis. Secundo, Magna MoraliaAris..
dessiner ou peindre. Peu après on songea àJ
totelis interprete Georgie Valla Placen-
8
HENRICUS STEPHANUS PRIl\IUS.
1510.Avec une préface du traducteur ad Ger- manum de Cana]' Cadurcensem Episcopum.
Elle m'a paru trop singulière pour ne pas suivre l'exemple de Maittaire qui, dans ses Ann. Typ, II, 207, en rapporte une partie.
«Medicinam non infimam Philosophiœ par- tem, fœliciillosœculo, quum florerent bonœ literœ, summopel'e cultam, nescio quo pacto, humanarum literarum studiosi negligunt..•..
nisi si id est quod adeô barharornm fecibus obliterata est, ut' nemo cultioris literaturre studiosus vel minimo, ut inquiunt, digito eam attingere dignetur. Qua de re paucos hodie videas magni nominis vires, qui ad ultimam usque senectamperveniant, Sanè nostro revo Picus Mirandula rerum naturre miraculum, atque Angelus Politianus, qui unusàGotho- rum injuria linguam Latinam vindicare po- tuisset, ideo per œtatis vigorem immatura morte nobis sublati sunt,quôdnon justam medicinœ in suis lucubrationibus rationem
1
habuerunt... Hujus nominis Pythagoras ,tino. Tertio Dialogus(Leonardi) Aretini ad
Galleotum. Quarto, Artificialis Introduc- tio per modum Epitomatis in decem libros ethicorum. Quinto, Decem ethicorum Aristotelis ex traductione Leonardi Are- tini. Sexto, itidem ethicorum libri decem ex antiqua traductione. - In almo stu- dio Parisiorum ; impensis sumptihus et diligentia Henrici Stephani. Anno ab incarnatione Domini virtutum
~1. D.x.
Die x. mensis Decembris. In fol.
458.La première édition est de 1505, ilYen a une troisième, de 1.516, aussi in-fol., plus une autre de 1514, in-S, ne contenant que la première des trois 'Collversiollesdes Éthiques.
7.
IACOBIAlmaini Senonensis , Theo- logi Parisiensis , Moralia. - Parisiis ex officina Henrici Stephani.
~LD.x. In-4.
8.
lAC OBIFabri Epitome in duos libros Arithmeticos Severini Boethii. - Emis- sum ex officina Henrici Stephani. Anno Christi Salvatoris omnium
1\1. D. X.deci- ma quinta die Martii, In-fol.
Sur le titre les armes de I'Université, que l'on voit aussi sur plusieurs autres volumes unprimèsl)ar le mème Henri ..
Maittaire, Ann. II, 216, s'embrouille un peu dans une explication qu'il fait au sujet de ce li vre, et qui donneroitàcroire que le volume porte les deux dates de 1503 et 1510.
Son erreur vient de ce qu'il aura eu en main un exemplaire mêlé des deux éditions de ces deux années. Pour être exact, il suffisoit de dire que la réimpression de 1510 contient tout ce qui est dans le volume de 1503. V. ci-des- sus, p. 1, àcette date, pour le long énoncé du titre que je ne reproduis ici qu'en partie.
9. CAROLI
Bovilli Samarobrini viri doctissimi Tractatus varii, scilicet : Liber de Intel1ectu, de Sensu. 25 Oct. 1509.
- Liber de nichilo. 26 Nov. 1509.
- Ars Oppositorum. 29 Nov. 1509.
- Liber de Generatione. 24 Dec.
1509.
- Liber de Sapiente et Insipiente. 13 Nov. 1509.
- Liber de duodecim numeris.. 16 Maii.
~510.- Epistolarum liber.
- Liber de mathematicis rosis.
8lan.
1509.
- Liber de numeris perfectis.
9Ian.
1509.
- Liber de Geometricis corporibus.
'14·
lan. 1509.
- Liber de mathematicis suppJemen- tisa 18 Ian. 1509.
- Editum est universum hoc Volu-
menAmbianis in Aedibus reverendi in Christo natris Francisci de Hallewin eiusdem "loci Pontificis :
&emissum ex offieina Henrici Stephani impensis eius-
dem
&Ioannis Paroi in chalcotypa arte
sociorum. Anno Christi Salvatoris om- nium
M. D. X.Primo Cal. Februarii.
Parisii«. ln-fol. 40 s.
Avecfig.enhois,et les armes de l'Univer- sitéSUl'le titre.
Charles de Bouvelles , ou Bovelles, cha- noine de Noyon.
1O.
P~ULI.fEginetœ Prœcepta salubria Guilielmo Copo Basiliensi interprete. - Parisiis ex officina lihraria Henrici Sle- phani Anno Christi Salvatoris
M. D.x.
Quarta Aprilis. In-4.
:2S.1.510-11.
HENRICUS ... STEPHANUS PRIl\IUS. 9
Empedodes, Demoerilus , Diodes Caristius ,Praxagoras, Chrysil)llUS, Plato , Dionysius Heracleotes , 'Xenocrates Platunicus, Carnea- des Cleanthes, Xenophanes Colophonius, sHm~niphilosophi in ultima senectute mor- tem obierunt. Aristoteles verè ipse , quum alioquinnaturali stomachiinfirmitatierebris- quemorbidi corporis offensionibus obnoxius esset, ob animi tamen magnitudinem, quam ex medicinœ scientia conceperat,contra opi- nionem hominum . ad sexagesimum usque pervenit annum. Id vera nostro œvo ob hanc maximè causaln contingere sol et nemini, quod summorum Medicorum monumenta , Hippocratis inquam, Galeni, Rufi, Oribasii , Pauli, Alexandri, pu lveribus ohsita jacent negligunturque; ac barbarissimi quique vel temporum injuria, vel circulatorum avaritia inducti, iilorum loco habentur in precio.
Ergo qnnm magna .lam antiquorum optimo- l'umque voluminum , tum Oratorum& Poe- tarum, tum Philosophorum, copia Aldi~la
nutii viri undecunque doctissimi industriâ nohisrestitutasit,laborandum esse duxi, ut Medicinœ quoque Auctores ad Pristinœ dig- nitatis lucem resnrgant. Igitur Grrecarunl li- terarum prima rudimenta, qure jampridem in Cermania suh Mithridate &Conrado Celte degustaveram , sub utriusque Lingure doctis- simis prœceptorihus Joanne Lascari atque Erasmo Roterodamo in Parisiorum Academia excolere tentavi. Sed ob eorum prœcipitem in Italiam abitum opet'am ferè lusissem, nisi
1110XHieronymumAlexandrum, Gl'recre ,&
Latinœ,&Hehraicœ, adde etiam, Chaldaicœ, doctissimum perpeluuID annum Poetas&Ora- tores (absqlle enim horum diligenti lectione nullus facilè Grœcas literas discere posse spe- l'et) grrecè legentem audivissem. Cujus prre- ceptis formatus , ut studiorum meorum fru- gem aliquam reponerem, Theodorum Gazam atque NicolaumLeonieenumquanquam lon- go admodum intervallo , imitari , ae veteres , eosque, eruditissimos GrœcosMedicos pro virili restituere visus sumo Atqlle in primis PaulumJEginetam., ... )
C'est le premier des sept livres dont se composent les écrits de. cet ancien médecin.
Un exemplaire imprimé sur vélin se trou- voit chez Askew,àla vente de qui il fut
payé
11liv.st. en 1770.
11. ChristophoriLonguoliiParisiensis Oratio de laudibus diviLLudoviei , atque
1.
Francorum ,
habita Pictavii
incœnobio fratrum minorum Anno Domini1510. - Impressum per Henricum Stephanu1n
eregione scholœ decretorum. In-4.
L'Epître dédicatoiredeLongo/ius ad Fran- ci~cll1ll
r
alesium DUCl?m (en 1515, Frau-ÇOISrI') est datéePictavii Nonis Septembrts anno millesime quiugentesimo decime, et.
l'impression dont la daten'est point indiquée aura indubitablement été faite dans cette même année1510.
Cet estimable littérateur, mort à 32 ans, est quelquefois nommè en latin par les Fran- çois Longuolius (de Longueil) et toujours Longolius par les Italiens.
M. D. XI.
,1 •
CONTENTA. RicoldiOrdinis Pnedica- torum contra sectam Mahumeticam, non indignus scitu Libellus. Cuiusdam diù captivi Turcorum, Provinciaiseptem Cas- trensis de vita et moribus eorundem alius non minus necessarius Libellus. Adiune- tus est insuper Libellus de vita et mori- bus Iudœorum. - A la fin des deux pre- rniers Libelli :. Libellorum de Impugna-
tionelegis Turcorum et de
moribuseo- rum : impressorum Parisiis in Officina Henrici Stephani Finis. AnnoChristi Dei per Sanguinem Testamenti sui Salutaris nostri
M. D. XI. XVI.Aprilis. - Sequitur de vita et moribus Iudœorum Vietoris de Carben
olim Iudtei,nunc Christi misera- tione Christiani
Lihellus.Et
àla fin du volume: Libelli de vita et moribus Iu- dœorum Domino Vietore, nunc Saeerdote Christiano, olim
Iudœo ,et totius Operis finis. Ex Officina Henrici Stephani
ère- gione scholarum Deeretorum sita. Anno Domini
M. D. XI.ultima Aprilis. In-4. 3
S.Maittaire, Ann, Typ. II,221 , fait deux volumes séparés de ces opusculesqui parois- sent devoir n'en former qu'un seul.
2. CONTENTA. Politicorum libri Octo.
Commentarii. Economieorum duo. Corn-
mentarii. Hecatonomiarum Septem. Eco-
40 HENRICUS STEPHANUS PRIMUS.
151-1-12.nomiarum publ. unus, Explanatioues Leonard: (Aretini) in CEconomica duo.
- Apud Parisios secundaria superiorum operum editio typis absoluta prodiit ex OfficinaHenrici StephanieregioneSchole Decretorum. Anno Christi cuncta guber- nantis.
M. D. XI.Nonis Aprilis - et
àla
fin : Recognitoribus in officina quam ac- curatissime, Petro Porta et Beato Rhena- QO. Ex Officina Henrici Stephani.
M.D.XI.UJtima Martii. Beatus Rhenanus (puis trois distiques) Valete. In-fol.
10s.
Au revers du titre est la préface:ClAd Re- verend. in Christo patrem D. Gnillermum Rriçonnetum Episcopum Lodovensem Jacobi Fahri Stap. in Polit, ct Econ. Ariste. recog- nitionem Prefatio ,»
La première édition est du même Henri Estienne, 1506, "oyez ci-dessus, p. 4. Malgl'L' la supériorité de celle-ci sur la précédente, le peu d'usage que l'on fait actuellement de cette sorte de livres , rend ces améliorations Je fort peu d'intérêt.
3. ARISTOTELIS Ethica, interprete Leo- nardo Aretino. - Parisiis.
ApudHenri- cum Stephanum.
M. D.XI.In-fol.
4. LOGICES Adminicula. Ammonius in predicabilia. Boetii in eadem editiones due. In predicamenta Aristotelis una.
In perihermenias editiones due!
Adca- thegoricor Syllogismes Introriuctio. De Syllogismo cathegorico libri .duo. De Syllogisrno hypothetico itidem duo.
Themistii in posteriora Aristotelis libri duo. Boetii de divisionibus liber unus. De diffinitionibusitidem unus. Dedifferentiis topicis tres. - Parisiis ex Officina Hen- rici Stephani Chalcographi. Anno Dni
M. D.XI.
die
XXVIIIOctobr. In-fol.
Cesedltiones duœ sont un double texte avec de notables différences.
5. Textus de Sphœra Iohannis de Sacro Bosco cum additione (quantum necessarinm est) adiecta; novocomrnen- tario nuper edito ad utilitatem studen- tium philosophicai Parisien. Academia- illustratus cum compositione annuli as- tronomici Boni Latensis (Medici Hebrffii)
et Geometrie Euclidis Megarensis a Boe- tio in latinum translata.-Parisiis in Of....
ficina Henrici Stcplzani e regione Schola:
Decretorum sub Anno Christi siderum conditoris
lU. D. XI.Decimo die Novem., bris. In-fol.
~2S.
Avec une préface de l'éditeur J. Faher Stapulensis ,ad Carolum Borram , Thesatr- rarium regium .
1\1.
D. XII.
1. S. PAULI Epistolœ XIV. ex Vulgata editione; adiecta intelligentia ex Grœco, cum commentariis Iacobi Fabri , Stapu- lensis : prœmittitur A pologia quod velus Interpretatio Epistolarum S. Pauli,
qua:passim Iegitur, non sit tralatio Hierony- mi ; canones Epistolarum S. Pauli, ac- cedit ad calcem Linus episcopus, de passione Petri
&Pauli, ex Grœco in La- tinum conversa. - Hoc opus illustratore Christo, qui Iucet ubique, ctsi non ca- pitur, absolutum fuit in cœnobio Sancti Germani juxta Parisios anno 1512,
&eodem an~o circa natalem Dominicte de purissima Virgine nativitatis diem ex officina Henriei Stephani emissum.
De-cemb.
xv.1512. In-fol. .
L'opuscule de Linus De PassionePetri et Pauli vient après la souscription, et surSOli
dernier feuillet on lit:«Parisiis Anuo Christi Regis reterni 1512. »
A la Bibliothèque Royale un très bel exem- plaire sur vélin avec vingt-cinq grandes ini- tiales en or et en couleurs. C'est celui qui fut présenté au cardo G. Briçonnet à qui l'édi- tion est dédiée.
2. CONTENTA in hoc opusculo. Vetus editio Ecclesiastœ. Olympiodorus in Ec- clesiastem, inserta nova tralatione in- terprcte Zenobio Acciaiolo, Florentino.
Aristeas de
LXXII.legis hebraice inter- pretatione , interprete Matthia Palmerino Vincentino. - Parisiis in ofIicina Hen- riei Stephani XXVI. Martii
M. D. XII.In-4. 3 s.
1512.
HENIUCUS STEPHANUS PRIMUS.
(:e volume a deux dates rapportées diflè- I·tm~mcutpar Maittaire dans FitœStep'hano- rum et dans les Ann. Typogr. et ensuite 11ar Pan~er.Celui-ci met.illa fin d'Olympiodorc,
M. n. xrr. MartiiXVI,d'accord avec les An- nales typogr. Maisselon celles-c.i., la date de la fin d'Aristèe est XXVI Martii M. D. XI.
taudis que Panzer met 1\1. D. xrr , Il ~s~ ~ro~
hable (lue les deux opuscules auront eteaIIlSI presquesimul~an~men~exécuté~,et~ue,si on litXIdansMaIttmre, c est par 1 oubli d unI.
3.
IN hoc opere contenta. Theologia Damasceni quatuor libris explicata (a Jod. Clichtoveo), & adiecto ad Iiteram cornmentario elucidata. 1. De incffabili divinitate.
II.De creaturarum genesi
01'-dine Mosis. III. De iis quœ ab incarna- tione usque ad resurrectionem Christi.
IV. De iis quœ post resurrectionem us- (lue ad universalem resurrectionem. - Brec Damasceni eum expositione prima annissio typis absoluta est Parisiis : ex officina Henrici Stephani e regione Scho- lœ Decretorum. Anno Christi omnium conditoris et rcctoris
M. D. XII.Nonis Februariis. In-fol.
Il Y a une précédente édition de 1507, in-4°, voy. p. 4. Mais celle-ci est la première (prima emissio) avec un commentaire. La réimpression de 151.9 est qualifiée secunda emissio .
4. Devoti & venerahilis patris Ioannis Husberi prcsbytcri eanoniei obsorvantiœ beati Augustini de ornatu spiritualium nuptiarum libri tres. Primus de ornatu vitre moralis
&.activre. Secundus de
01'-natu vitre spiritualis
&affectivre. Tertius de ornatu vitre superessentialis
eXcon- tcmplativre. - Venale habetur in offi- cina IIenrici Stephani ehalcographi. - A la fin : Pel' Henricum Stephanum chalcographum, e regione Scholœ De- cretorum : Anno salutis 15
112. Tertia die Augusti. Finis. Deo gratias.
AIn-4.
:~
s.
ME N
;j.
GUltLERMI de Mara utriusque ccn-
surœ doctoris ae Constantiensis ecclesiai Thesaurarii ae Canoniei de tribus fugien- dis, ventre, pluma
&venere, Libelli tres multis probatorum authorum sen- tentiis
&exemplis referti. - Venale habentur Parisiis in oflicina libraria Henrici Stephani e regione seholœ de- eretorum.
(M.D.
XII.)In-4.
1s.
Chevillier, p. 328, donne à ce livre la date de151.2; Maittaire et Panzer disentIlelui eu avoir vu aucune. Il est dédié l)ar l'auteur au cardinal Adrien Gouffier.
6. ARTIFICIALIS Introduetio pel' mo- dum Epitomatis in decem libros Ethico- rum Aristotelis adieetis commentariis elucidata. - Porisiù pel' Henricum Ste- phanum in formularia literarurn arte opificem; venalis in officina libraria eiusdem Henrici
èregiouc Scholœ de- éretorum sita; eum nonnullis aliis ope....
ribus, Philosophiœ studio non parum accommodis. Anno ab incarnationc Do- mini virtutum 15,12. quinta Maii. In-fol.
Ainsi qu'on le voit à la première édition de 1502 (ci-dessus 11ag. première), l'Epitome ou abréviation est deJud. Cliclitoveus, et les Commentaires sont deJac. Faber.
7. INTRODUCTIO Jacobi Fabri in Poli- tiea Aristotclis; & Xenophontis Œeono- micus. - Parisiis ex officina Henrici Stephani e regione Scholarum Decreto- rum
M.D~ XII.Pridie Nonas Septembris.
In-fol.
Copie de l'édition de 1.508, et de mèrne avec la lettre de P",olgatius Pratellsis , dont il a été donné un fragment.
8.
De Vera Nobilitate Opusculum:
Completam ipsius rationem explicans ,
&
virtutes quai generis
no~ilitatcnl,irnprimis decent ae exornant depromens,
&c. (Authorc Judoeo Clichtoveo Neo-
portunensi) - Completum in alma Pa-
risiorum Academia : anno Domini virtu-
tum
&seientiarum authoris millesimo
quingentesimo duodecimo septimo Ca-
lendasSeptembres. Pel'
HenricumSte-
phanltrn artis impressorire industrium
42 HENRICUS STEPHANUS PRIMUS.
1512.opiûcem ; ex opposito Scholœ Decrete- rum habitantcm. In-4,
9. HIPPOCRATE8 de prœsagiis in mor- bis acutis. - Parisiis ex officina Henrici
Stephani. M. D. XII.1n-4°.
Dans ce volume le motfebris étoit écrit par refœbris. On y corrigea la faute par cette plaisanterie, bonne ou mauvaise : «'fœbrem longam sibi Chalcographus delegit, tametsi fe- bris correpta sit minùs periculosa.»
1O. Galeni de differentiis febrium
li-bri duo, interprete Laurentiano Floren- tiano. - Venalis habetur Parisiis in officina Henrici Stepluuu chalcographi e regione scholœ Decretorum. - Im- pressum in alma
ParisiorurnAcademia pel'
Henricum StephanumChalcogra- phum e regions scholœ Decretorum commorantem : Anno Christi omnium Redemptoris
M. D. XII.Die vero Deccm- bris xx. 10-4.
11. PAULI JEginetœ Prœcopta salu- bria Guilielmo Copo Basiliensi inter- prete. -
Paris;:isex officina
Henrici Stephani.lI. D. XII.DecimaSexta Apri- lis. 10-4
0•2 s.
Réimpression de l'édition de 1510.
12. AURELII Cornelii Celsi Medicinœ libri
VIII. - Parisiisex officina
HenriciStephani.
M. D. XII.In-J.
13. ApOLOGIAErasmi contra Latomum.
- Parisiis
in officina
HenriciStephani.
M. D. XII.
In-4.
A la fin est unErrata sur lequel Henri dit avec une louable franchise:Lacis aliquotill- caria nostra aberratum est.
~
4. ITINERARIUM provinciarum om- nium Antonini Augusti, eum Fragmento ejusdcm necnonindice haudquaquamas- pernando, Curn privilegio, nequis temerc hoc abhinc duos annos imprimet, - Venale habetur ubi impressum est, in domo
Henrici Stephanie regione scholœ Docreterum
Parrhisiis.In-16. 5 s. En rouge et noir.
Edition faite par les soins deGeoffroyTory, deBourges, depuis libraireàParis, lequel en avoit copié letexte sur un ancien manuscrit àluiprètépar le jeune et très savant ChI'.
de Longueil, ainsi que Tory le fait connoitre par unepréfacedatée de Paris, 14 des Cal. de sept. 1.512. Il Y en a à-la Bibliothèque Royale un exemplaire sur vélin.
45. EU8EBII Cœsariensis Episcopi Chronicon : quod Hieronymus presbyter divino eius ingenio latinum facere cura- vit, et usque in Valentem Cœsarem Ho- mano adiecit eloquio. Ad quem
&Pros-
per
&Matthœus Palmerius,
&~fatthiasPalmerius , demum
&Iohannes lVlulti- vallis complura qure ad hœc usque tempora subsecuta suntadiecere. - Ab- solutum est in alma
ParisiorurnAcade....
mia, per Henricurn Stephanum in for- mularia literarum arte opificem , illius maxima cura
&diligentia, nec non eiusdcm
&Jodoci
Badiiin hoc opere so- ciorum non parvis expensis. Anno ab in- carnatione domini cuncta gubernantis, millesimo quingentesimo duodecimo. Idi- bus vero Iunii. In-4.
An commencement sont ces vers : Joauues Mnltivallis Tornacensis dircctor hujus operis et in officinâ recognitor.
Eusebio bona cura fuit describere r erurn 'I'emporn ;ne pereant cudere nost ra fuit.
Sed ni si qui fidus mendas aboleret, adesset , HICforet exiguâ commod itate labor . Quid quoque sidesit(quopromptèsingula qururasj.
, Index:, perpallcos nonue juva bif opus?
Cumque p ciùs deesset, nobis adj unctus hic Index PerfaciJis, nnmeris cuncta notata doccns.
Si juvat hic noster la bor,ctplacet, haud al'iud 'lnid Expetji :salis est; idferoquodvolni ,
f,Taleh'.
Un exemplaire imprimé sur vélin a été consumé dans l'incendie de la Bibliothèque de Saint-Germain desPrés, en 1794.
Maittaire, Ann. II, 231, fait très à propos remarquer que Mathias Palmerius, l'un des continuateurs de cette Chronique, et qui l'Cl conduite jusqu'en 1481, s'exprime ainsi, à l'année 1457. «Quantum literarum studiosi Germanis deheant , nullo satis dicendi genert' exprimi posset. NamqueàIoauneGutemberq Znmjungen Equiti Magnntire Rhenisolerti in-
1512-13. HENRICUS STEPHANUS PRIMUS.
eenio lihrorum imprimendorum ratio 1440.
~IYCnta hoc tempere in omnes fere orhis par- tes pro{lagatur: qua omnis Antiquitas }lar'O iere comparata posteriorihus infinitis volumi- nibus legitur. » C'est une autorité bien res- pectable que celle de ce contemporain qui, sans aucun intérêt de pays,d'amour-propre , nomme le véritable auteur primitif de cette belle découverte 110ur laquelle il auroit tout aussi bien préconisé Laurent Coster, si cc Hollandois avoit le moindre titre à en revendi- quer quelque portion, et si le procès tYl)ogra- l)hico-littéraire, soutenu avec une persévérante opiniâtreté par quelques Hollandois , avoit cl'autre fondement qu'une fable imaginée après coup, et détruite à plusieurs reprises par tant de preuves contraires.
Aux preuves déjà si convaincantes par les- quelles cet absurde système avoit été renversé.
j'ai eu la satisfaction d'en ajouter de plus po- sitives encore, et qui, reposant sur de très rares impressions, avoient jusqu'alors été ina- perçues. Voy. dans DIon Catalogue, 1819, 4 vol. in-Sv, torne II,
p.
152à158, une lon- gue note qucpeut-ètreje réimprimerai àla fin du présent ouvrage.1./
éditeur, et en même temps le dernier compilateur de ce volume, Joannes Multival- lis (nom que je ne saurois trO}lcomment ren- dre en françois)y a joint des vers et un avis Lectoribus par lequel il fait savoir qu'il a amené cette Chronique de l'an 1481. jusqu'au temps de cette impression.fiG. ROBERTI
Abbatis S. Michaelis de monte in periculo maris Chronicon ab ann. 1112 ad ann. 1220. in quo prreser-
timde rebus Normannicis
&A.nglicis tarn ecclesiasticis quam sœcularibus agi- tur, editum est ad calcemSigeberti Gem blac. monachi, - Parisiis, in offieina Henrici Stephani.
M. D. XII.In-4.
Maittaire donne, page4, cet intitulé d'a- près Le Tellier(Telleriana Bihliotlteca).Il y metal anno 112 au lieu de 1112. Je pense que cettesuite est, non pas un livre complet, mais une partie nécessaire du volume de1.513,Sige- berti Clironicon,sur le titre duquel la conti- nuation de l'abbe Robert est mentionuèe ,
«cum additionihus Roberti Abhatis. ) Je crois tne rappeler qu'il commence par lasignature dd.
lVJ. D. XIII.
1.SECUNDA
Emissio.Quincuplex Psal- terium. Gallicum. Rhomanum. Hebrai- cum. Vetus. Conciliatum. Prœponuntur quœ subter adjiciuntur. Epistola. Epilo- gus disputationis psal. xxx. Appendix in psal. xxx. Prologi Hieronymi tres. Par- titio psalmorum triplex. Indices psalmo- rumduo. - Ahsolutum fuit hoc Quirieu- plicis Psalterii Opus in cœnobio Sancti Gerrnani prope muros Parisienses : anno a natali Christi Domini 1508. Et in cla- rissimo Parisiorum Gymnasioex chalco- typa Henrici Stephani officina e regione Scholarum Decretorum ad sccundam et castigatiorem emissioucm susceptum an- no eiusdem Christi Salvatoris
omnium,15,13. Idibus Iuniis, Illi igitur qui absol-
vere
&absolutum in publicum cmitterc
dedi t : Laus
&Gratiarurn actio
insa-cula saiculorurn. Amen. In-fol.
En rouge et noir. Dans l'une et l'antre édition, la première lettre de chaque verset des Psaumes est en rouge.
Les préliminaires, de six feuillets dans l'édi- tion prècèdente, en ont douze dans celle-ci, parce qu'après la dédicaceAd C. Brlçonne- tum , datée de 1508 comme dans l'autre édi- tion, vient de plus, en six feuillets bien ;'cm- plis, unlong commentaire(Appendix)sur le Psaume xxx, daté ex cœnobio Sancti Ger- mani ... 1\'1. n. XII. Nonis sextilibus. Ilest précédé d'une sorte d'Apologie (Epi~oglls ..sequenti .dppendici prœlegendus)(lui occupe presque toute la quatrième page de la dédicace.
De cette réimpression de i513 on connoit deux exemplaires sur vélin, l'un acheté 301 fr.
chez Mac-Carthy, et qui est ici àla Bibliothèque Royale, l'autre. venant du duc de La Val- lière, est, ou étoit chez le marquis Durazzo,
à
Gènes. Un Catalogue du libraire Oshorne , Lond., 1759,nv1881, en note un aussi SUl'
vélin, au prix de cinq guinées. Je ne puis savoir si c'estl'unde ces deux.
Dans les Epistolœ de Bocillus (Ch. de Bovelles) qui font partie de son volume de 1510, il s'en trouve une
à
lui adressée par le cardinal Ximenès, qui y fait en ces termes l'éloge du travail deJ.Faber .HENRICUS .STEPHANUS PRIMUS.
1513.«Tai Stapulensis in recolJectione et cornpa- ginatiQneilliusPsalteriilaudes non tacebo. Est enimopus illud tam doctè prremeditatum at- que compositum, ut Psalmorum intelligentire niehil sit accommodatiùs. Ingentes ei nostro nomine agito gratias; plurimamque salutem impartire, Yale, ab oppido nostro Alcalà.
XVI. Novembris. 1509. »
2. LIBER trium virorum
&trium spi- ritualium virginum. Herrnœ Pastor. lib.
I.
Uguetini Monachi Visio, lib.
I.F. Ro- berti Sermonum
&Visionum, lib.
III.Hildegardis Scivias Visionum, lib.
II.Elisabethœ virginis cœnobitœ Sconau- giensis Sermonum & Visionurnad fratrem . suum Egbertum (AbbatcIn Sancti Flori- ni) .lib.
VI.Mechtildis virginis libri v, studiorum piorum : cditore J. Fabro Sta- pulensi , Volgatio Pratensi in officina recognitore. - Parisiis , ex officinaHen- rici Stephani chalcographi è regione scholœ Dccretorum. Anno Mi]. 'ccccc.
XIII.
Sexto nonas Junias. In-fol. 10 s.
Le volume se termine 11arce qui suit.«lis, qui huic devoto pioque operi emittendo quo- modocunque invigilarunt, prosint apud Deum piœ preces legentium. Qui autem hoc Opus impressit, partium œre proprio, partim vero socii loannis Briensis opitulamine rem litera- riam auxit.»
Ân commencement du livre sont trois ima- ges en bois, ou portraits des trois Vierges.
Dans Almeloveen , et d'après lui dans Maittaire, pag. 5, on voit cet intitulé:«Eli- sabethœSchonaugiensis sororis Egberti Regis Visiones. - Parlsiis, apud Ilenricum Stepha- numM. D. XIII. ) Ce qui établiroit une édi- tion de ces écrits distincte et en duplication de ce qui fait partie du volume Liber trium ;&c. Mais il ya là une double erreur que Maittaire lui-même a reconnue et rele- véedans les Ann. Typ.II, p. 242, oùil ex- plique qu'Almeloveen , se fiantàd'inexacts Catalogues, a présenté comme un livre séparé et complet oe qui n'est qu'un fragment dt' vo- lume, et qu'en outre il a mal-à-propos mis soror Regis, tandis qu'une note de ce livre, pag. 1.1.9, fait connoltre que cet Egbert étoit abbé:«Frater ille fuit Egbertus Abbas Sancti .Florini. )
Le texte grec de l'oiHlsculc d'Hermas, Pas-
for, dont la version latine imprimée ici est plus entière, ne se compose que de quelques fragments. On les trouve dans le Codex Apo- cryphus N. Test. et dans Cotelerii Collectio SS. Patrum,1724, 2 vol. in-fol.
3. IN hoc opere contenta (Jodoci Clich- tovei) De puritate concoptionis beata:
Mariœ Virginis libri duo. De dolore ejus- dem sacree Virginis in passione filii sui Liber unus. De ejusdem juxta crucem filii sui statione : Homelia. De Assump- tione ipsius gloriosœ Virginis : Liber unus. - Completum est hoc opusculum cum cœteris prœcedentibus,
&ex officina emissum in alma Parisiorum academia : Anno Domini omnium sanctificatoris et glorificatoris 1513. die vero Novemhris vicesimanona. Per Henricum Stepha-
num,lihrorum imprimendorum indus- trium opifieem : e regione scholarum Decretorum habitantem. In-4. 3 s. 6 d.
4. DE laude Monasticœ religionis (J.
Clichtovei) Opusculum : unde ipsa cepe- rit exordium incrcmentum et stabilimen- tum dilucide declarans. Quonam etiam modo tria prtecipua illius vota obedientia paupertas
&castitas integre observanda sint: latius edisserens. adiectis passim sacrœ Scripturœ scntentijs &. exernplis : sanctorumque patrum non prœtermissis (ubi locus effiagitabat) authoritatibus.
- Absolutum est hoc opus apud Vallem Cluniacam , &c. : anno Domini virtutum
& verte pictatis Authoris decimo tertio:
supra millesimum
&quingentesimum decima octava die Aprilis. Emissum au- tem & in lucem impressum Parisiis pel' Henricum Steplumum. industrium chal- cographum artisque literarum excusoriœ opificem in sua officina
èregione scholœ Decretorum eodem an no Domini, die vero vicesima quinta Iunij (cunl erratorum Indice). In-4.
5. (JOD. Clichtovei) De mystica nume-
rorum significatione Opusculum :eorurn
prœsertim qui in sacris litteris usitati
habentur , spiritualem ipsorum designa-
tionem succincte elucidans. - Exple-
1513-14.
HENRICUS
STEPHANUSPRIl\IUS. 15 tum est hoc opuscnlum
&ex officina
omissnm in alma Parisiorum academia : anno Domini (qui ornnia numero defini- vit) decirno tertio supra millesimum et quingentesimum decima sexta die De- cembris. Pel' Henricum Stephanurn artis excusoriœ librorum sedulum
&indus- trium opificem, e regione scholœ Decre- torum habitantem. In-4. 2 s.
6.
IN hoc Opuscule (JOD. Clichtovei) he continentur Introductiones. In termi- nos. In artium divisionem. In insolubilia.
-Absolutum est hoc opus in Parisiorum Lutetia pel' Henricum Stephanurn e re- gione schole Decretorum. Anno salutis nostre
M. D.XIII. decima die Iulij. In-4.
7. PERI Archon (id est de Principiis) Scientiarum Opusculum Joannis Pelle- tarii , quœ in Dialectices initio genera- tim inquiri solent, breviter
&artificiosè complcctens. - Parisiis apud
HenricumStephanum
M. D.XIII. Octavo Idus Oc- tobris. In-4.
1s.
8.
GALENIde affectorum locorum no- titia Libri sex, Guilielmo CopoBasiliensi interprete. - Venales habentur in
offi-cina Henrici Stephan! chalcographi e regione schola: Decretorum. In-J..
La date de ce volume estàI'Epitre du Tra- ducteur à Louis XII . .Anno millesimo quin- genresimo decima tertio.
Maittaire, Ann. Typ. II, 244, dit avoir vu un exemplaire de celi~re sur vélin; ce doit être celui qu'a possédé Harley (Bibl. Harl.
nO10177). Il passa chez Askew, chez Willett, et se trouve aujourd'hui chez M. le duc de Devonshire. Il est enrichi d'initiales en or et en couleurs.
9. SIGEBERTI Gemblacensis cœnobitœ Chronicon ab anno 381 ad 1113; cum insertionibus
exhistoria Galfridi
&·ad- ditionibus Roberti abbatis Montis, cen- tum
&tres sequentcs annos complecten- tibus promovente egregio patre D. G.
Parvo, doctore theologo confessore re- gio; nunc primum in lucem emissum.
Cum privilegio. - Venale habetur in
of-Iicina Henrici Stephani (ubi impressum
est) e regione scholre Decrotorum sita .
&
in vico Sancti Jacobi in officina Jo-
hannis Parvi, suh Lilio aureo. - Abso- lutum est Parisiis hoc Sigeberti Chroni- con, cum non paucis additionibus : pel' Henricum Stephanum artis literarum excusoriai industrium opificem, in sua officina
èregione scholœ Decretorum ex- pensis ejusdem et Joannis Paroi biblio- pola: insignis. Anno Dni cuncta tempora disponentis.
M. D.XIII. Calendas Junii.
In-4.
~L
D. XIV.
1. DEcEM libri ethicorum Aristotelis ad Nicomachum, ex traductione Argyro- pyli , Fabri commentario elucidati
&sin- gulorum capitum argumentis prœnotati, decimi
&ultimi interprete Argyropulo
&
adiuncto Fabri commentario. - lm- press. Parisiis apud Henricum Stepha- num, Anno
1\1.D. XlIII.Pridie Cal. Nov.
In-8.
2. GALENI Opera Nicolao Leoniccno interpretc : de differentiis morborum Li- bri duo; de inequali intemperatura liber unus; de arte curativa ad Glauconem li- bri duo: de Crisibus libri tres. - Im- press. Parisiis, sed nusquam antea, pel' Henricum Stephanum, e regione Scholœ Decretorum commorantem Anno Domini omnium conservatoris millesimo quin- gentesimo quarto decimo penultima die Novembris. In-4.
3. ALEXANDRI Benedicti physici Ana- tomice, sive Historia corporis humani : eiusdem Collectiones medicinales sen Aforismi. - Parisiis pel' Henricum Ste- phanum artis formnlariœ industrium opi- ficem ex opposite Schola, Decretorum habitantem, Anno Domini Omnium Au- thoris
&Conservatoris millesimo quin- gentesimo quarto decimo , pridie Nonas Ianuarias. In-4.
Avec une Epitre ou Dédicace de l'auteurà
16
HENRICUS STEPHANUSPRIMUS.
1514-15.l'Empereur Maximilien, datée de Venise,
M. IIIn.Calendis Aug.
Le mêmemèdecin , Alessandro Benedetti , dédia, sous la date deM. HIlD. au Doge de Venise, un opuscule, Dlaria de Bello Caro- lino, petit in-4°,imprimé par Alde l'Ancien, et devenu très l'arc. En tète de l'un et l'autre volumes sont des vers latins de Quintius Aemilianus Clmbriasas,ami de l'auteur. Ceux du volume impriméàParis, sontàla louange de l'ouvrage; mais des deux pièces qui sont dans le volume venitien, lapremièreest une diatribe contre nous, Invectiva in Gallos.
4. IN hoc opere contenta Arithmetica dccem libris demonstrata (a .Jordano Nemorario). Musica libris demonstrata quatuor (aJac. Fabro). Epitome in libros Arithmeticos divi Severini Boetii (ab eo- dem Fabro ). Rhythmimachire Ludus,
qui
&Pugna numerorum appellatur (ab
eodem)Hœcsecundaria superiorum ope- rum œditio venalis habetur Parisiis in officina Henrici Stephani e rcgione Schole Decretorum. Parisiis Anno salutis Do-
minia.
D .. XlIII.die septima Septembris.
In-fol. 5 s.
Une édition de 1503, et une seconde de 1510, contiennent une partie de ces ouvrages, et quelques autres qui ne se retrouvent point dans celle-ci.
1 A la fin :ccHas duas quadrivii partes&ar- tium liberalium prœcipuasatque duces cum quibusdam amminicularijs adjeetis : curavit ex secunda recognitione una formulis emen- datissime mandari ad studiorum utilitatem Henrlcus Steplianussuo gravissimo labore&
sumptuParliisiis Anno salutis Dornini: qui ornnia in numero atque :harmonia formavit 1514.Absolutumquereddiditeodem anno: die septima septembris suum laborem ubicunque valet semper studiosis devovens.»
Après cette souscription, la page est termi- née par dix-huit vers latins de G. Gontier, de Châlons (sur Saône) (G. Gonterii Cahilonen- sis)àla louange de l'ouvrage.
S.
L'ARTet Sciencede Géométrie pra- tique, avec les figures sur chacune rei- gle , .par lesquelles on peut facilement comprendre ladite science, par Charles de Bovelles, chanoine de Noyon. - A
Paris chez Henry Estienne. u.
D.xun.
In-4. 3 s. 6 d.
C'est le seul volume françois que l'on con- noisse de Henri Estienne.
M. D. XV.
1.5.
Pauli Epistolœ
XIV.exVulgata editione, adiecta intelligentia ex Grœco eum commentariis Iacobi Fabri Stapu- lensis, - Hoc opus illustratore Christo, qui lucet ubique , etsi non capitur, ab- solutum fuit in cœnobio sancti Germani . iuxta Parisios Anno Christi vitre autho- fis quingentesimo
&duodecimo supra millesimum et eodem anno circa nata- lem dominicœ de purissima virgine na- tivitatis diem. Ex officina Henrici Ste- phani emissum. Deinde anno,
M. D.xv.
et pour conclusion
duvolurne : Linus Episcopus de passione Petri
&Pauli
exgreco in latinum conversa. In-fol.
La date està la page 258, avant l'opuscule de Linus. Cette réimpression d'une édition de 1.51.2 atteste le succès d'un livre maintenant oublié, et comme tant d'autres, devenu tout- à-fait hors d'usage. A la vente de Mac-Carthy j'en ai acheté un fort LeI exemplaire sur vé- lin, qui est maintenant en Angleterre. An- ciennement il avoit été dans la Bibliothèque du Collège de Navarre,
2.
OFFICIUMdiurnum Sanctimonia- lium juxta usum Fontis Ebraldi elima- tum. Parisiis apud Henricum Stephanurn
M. D.
xv. In-4.
3.
THEOLOGIAvivificans , cibus soli-
dus, D. Dionysii Areopagitre Cœlestis
Hierarchia , Ecclesiastica Hierarchia,
Divina nomina , mystica Theologia, un-
decim Epistolœ , (interprete Ambrosio
Monacho Camaldulensi, cum scholiis
Fabri, et Clichtovei' ad litteram com-
mentario;) Ignatii undecim Epistolœ ;
Polycarpi Epistola una; latine. - Haie
secundaria
&castigatissima œmissio ex
officina Henrici Stephani, &c.
Aia.fi.n :
per
HenricumStephantt1n artis formu-
1515-16.
HENRICUS STEPHANUS
PRI~IUS.17
larue peritum et sedulum Opificern e re-giûne Schola: Decretorum habitantcm , Anno M.
D.xv. Die vero rnensis Aprilis
decimaquarta. In-fol.
Des réunions plus ou moins amples de ces diverses traductions latines avoieut déjà été imprimées à Strasbourg, en 1502, 1503, 1507 et 1511 ; c'est pourquoi au lieu de secunda , qui feroit conclure que tout cela n'avoir en- core été impriméqu'une seulefois,le savant Imprimeur emploie ici l'expression plus exacte, secundaria,«édition non première, ct qui a été précédée d'une ou plusieurs autres. » L'édition est dédiée parJ.Clichtou au se- cond G. Briçonnet alors évêque de Lodève, puis de Meaux en 1516.
A la Bibliothèque Royale un bel exem- plaire imprimé sur vélin orné de lettres pein- tes et en or. C'est sans doute celui qui fut présenté à
r
évêque Guill. Briçonnet.4.A.LANI
Varenii Montalbani
Ilomiliœxv in Canticum Canticorum; Homiliœ breves
XLVIIIin aliquot Psalmos Davidi- cos; Sermoncs v panegyrici in Sanctam Mariam, -- Parisiis in officina Henrici Stephani e
regione Schola,Decretorum
M. D.
xv.
XII.Calendas Iunij. In-4.
4 s. 6 d.
Maittaire, d'après Almeloveen, met ce livre à l'année 1516; mais Panzer dit que l'édition de 1516 n'existe pas, ct il le reporte à 1515.
5. ARISTOTELIS Opus Metaphysicum Bessarione interprete
XlIIIlibris distinc- tum cum Argyropyli in
XII.primos in- terpretamento; item Theophrasti Meta- physicorum liber unus; item Metaphysica Introductio quatuor dialogorum libris elucidata, authore Jac. FabI'O StapuJensi.
- Venale opusapud
HenricumStepha-
nume regionc Scholœ Decretorum ; ex cu- jus officina prodiit Anno Christi M.
D.xv.
Vicesima die mensis Octobris. In-fol.
6. POLITICORUM Aristotelis Libri octo;
Economicorum duo; latine. -- Venalia habcntur, ubi
&eadem commentariis illustrata secundo in lucem emissa fuere, in officina Henrici Stephani insignis chalcographi e regione scholœ Decreto- rum
~5t 5 quinto nonas Martii. In-8. 4 s.
C'est le texte seul; I'èditiouH\cc commen- taires, quiyest mentionnée, est l'in-fol. de 1511. Voici comment cet in-8 est annoncé dans le Catalogue où sont réunis des li'Tes de Henri Estienne ct de Simon deColines:«Po- liticorum Aristotelis Iibri octo, parva forma.
Olsconomicorum ejusdem duo .. Hœc Aristo- telisOpera ullis absque commentariis emissa sunt. Quihus in fronte familiaris in Politien Introductio, unà duobus Indicibus. »
1\1. D. XVI.
1. JUDOCI
Clichtovei Elucidatorium ecclesiasticurn , ad Officium Ecclcsiœ pertinentia planius exponens :
&quatuor libros complectens. Primus: hymnes de tempore
&sanctis. - Secundus : non- nulla Cantica ecclesiastica, Antiphonas
&
Responsoria. - Tertius : ea quœ ad missœ pertinent officium. - Quartus:
prosas quœ in sancti altaris officio ante Evangelium dicuntur. - Parisiis in of- ficina Henrici Stephani Chalcographi e regione scholœ Decretorum, &c. - A la
fin : Absolutum est hoc opus
&arte for- mularia in lucem emissum : Parisiis in officina libraria
HenriciStephani, excu- dendorum librorum industrii et seduli opificis, e regione scholœ Decretorum habitantis. Anno Domini (quem decet hymnus & laus omnis) decimo sexto su- pra millesimum
&quingcntesimum. Die vero Aprilis decima nona. Venale habe- tur hoc opus viris sanè Ecclesiasticis quàm utilissimum ; in officina Henrici Stephani , apud quem
&varia ab hujus Operis Authore elaborata nec minori di- gnitate quàrn utilitate volumina facilè reperias. In-fol.
Avec une Épître deCllcluou, adJoannem Gozthon de Zelesthe ... EcclesiœJauriensls Episcopum, et datée de Paris, i515.
La mention Latinè est ici à-peu-près su- perflue, aucune de ces éditions d'anciens ou- vrages grecs ne reproduisant le texte original, et la famille des Estienne n'ayant fait presque aucune édition grecque avant l'année 1544, époque où elle s'occupa sérieusement de
ces
3'