HAL Id: tel-00854190
https://tel.archives-ouvertes.fr/tel-00854190
Submitted on 26 Aug 2013HAL is a multi-disciplinary open access archive for the deposit and dissemination of sci-entific research documents, whether they are pub-lished or not. The documents may come from teaching and research institutions in France or abroad, or from public or private research centers.
L’archive ouverte pluridisciplinaire HAL, est destinée au dépôt et à la diffusion de documents scientifiques de niveau recherche, publiés ou non, émanant des établissements d’enseignement et de recherche français ou étrangers, des laboratoires publics ou privés.
The language of the ”gwerzioù” through the study of the
Mme de Saint-Prix’s (1789-1869) unpublished
manuscripts
Yvon Le Rol
To cite this version:
Yvon Le Rol. The language of the ”gwerzioù” through the study of the Mme de Saint-Prix’s (1789-1869) unpublished manuscripts. Social Anthropology and ethnology. Université Rennes 2, 2013. Breton. �NNT : 2013REN20029�. �tel-00854190�
THESE (en cotutelle) / Université de Rennes 2 (Université d’Aberystwyth)
sous le sceau de l’Université européenne de Bretagne
pour obtenir le titre de DOCTEUR DE l’Université
de Rennes 2 Ecole doctorale SHS
présentée par
Yvon Le Rol
Préparée à EA CRBC n°4451 Université de Rennes 2 CRBC RennesLa langue des
« gwerzioù » à
travers l’étude
des manuscrits
inédits de
M
me
de Saint-Prix
(1789-1869)
Thèse soutenue le 5 juillet 2013
devant le jury composé de :
Gwendal Denis
Professeur de breton et celtique, Université de Rennes 2 /
président
Xarles Videgain
Professeur d’études basques, Université de Pau et pays d’Adour / rapporteur
Pierre-Yves Lambert
Professeur d’études celtiques, directeur de recherche, CNRS / rapporteur
Rhisiart Hincks
Professeur d’études galloises, Université d’Aberystwyth (Pays-de-Galles) / Co directeur de thèse
Hervé Le Bihan
Université Européenne de Bretagne
Université Rennes 2, Centre de Recherche Bretonne et Celtique, EA 4451,
F-35000 Rennes, France
Doctorat en breton et celtique
Yvon Le Rol
LA LANGUE DES « GWERZIOU » À
TRAVERS L’ÉTUDE DES MANUSCRITS INÉDITS DE
M
meDE SAINT-PRIX (1789-1869)
Volume 1
Thèse dirigée par Hervé Le Bihan,
professeur de breton et celtique à l’Université de Rennes 2
Soutenue le 5 juillet 2013
Membres du jury
Gwendal Denis, professeur de breton et celtique, Université de Rennes 2
Xarles Videgain, professeur d’études basques, Université de Pau et pays de l’Adour Rhisiart Hincks, professeur d’études galloises, Université d’Aberystwyth (Pays-de-Galles) Hervé Le Bihan, professeur de breton et celtique, Université de Rennes 2.
TRUGAREKAAT
Trugarekaat a ran a-greiz kalon an holl reoù on bet sikouret gante a-hed ar bloavezhioù diwezhañ-mañ :
Herve Bihan, rener ma studiadennoù abaoe ar vestroniezh, e penn-kentañ ar bloavezhioù 2000, ha Gwendal Denez, rener kevrenn ar brezhoneg er bloavezhioù-se. Hepte ha hep o skoazell ne vije ket bet marteze eus al labour-mañ hiviz. Trugarekaat a ran ivez Rhisiart Hincks evit e degemer hag e skoazell e Aberystwyth.
An Tad Mark Simon hag Isabelle Berthou Bray, eus levraoueg abati Landevenneg, evit o degemer bewezh ken plijus hag evit o fiziañs evit ma bezañ diskouezet ha fiziet kement oberenn pe diell deuet ken diaes da c’hallout o studiañ el lodenn vrasañ eus al levraouegoù hiziv an deiz pa vezont deuet ral ha fall o stad.
Tud kevrenn brezhoneg skol-veur Roazhon 2 evit o harp e-pad an tri bloavezh tremenet er CIES. Trugarez vras da Annie Mordelet ha da Alan Botrel ‘ta, ha kemend-all da b/Patrice Marquand evit e skoazell.
Marie-Rose Prigent, Fañch Postic hag an holl dud eus ar CRBC, kement hag an holl dud on bet degemeret gante el levraouegoù : levraoueg Rennes Métropole, levraoueg Montroulez,… Kevredigezh Dastum, ha dreist-holl Gwenn Drapier ha Caroline Le Marquer, evit o skoazell. Trugarez vras ivez da b/Patrick Malrieu.
Trugarez vras da Jil Pennglaou eus Kaier ar Poher, ha da Vincent Prudor evit e ditouroù hag evit bezañ roet din frouezh e furcherezh.
Trugarekaat a ran ivez Kuzul Rannvro Breizh evit o skoazell arc’hant (Kontrad Ared) evit kas a-benn ar furcherezh-mañ.
Trugarez vras ivez da Louis Liberge ha da Gilbert Geoffroy evit o alioù.
Diverrañ
Ul lodenn eus al lennegezh dre gomz (kanaouennoù, kontadennoù, lavarennoù,…) brezhonek a zo ar gwerzioù anezhi : da lâret eo kanaouennoù hengounel savet alies a-walc’h diwar fedoù istorel ha burzhudus, ha legadet a-c’henoù a-rummad da rummad.
Studiañ ar yezh a gaver implijet er gwerzioù-se a laka war-wel liveoù yezh disheñvel : ma kaver roud eus brezhoneg rannyezhel ar ganerien warni, e weler splann ivez an implij a vez graet gante eus ur yezh all, tostoc’h ouzh ur « standard lennegel ».
Ken abred ha deroù an XIXvet kantved, diwar skouer ar broioù europat all, e kroge un nebeut tud e Breizh, o tont peurliesañ eus an noblañs vihan diwar ar maez, da zastum ar pezh a oa da vezañ anvet « lennegezh dre gomz » pelloc’h. En o zouesk e kaver ur plac’h, an Itron de Saint-Prix (1789-1869), a orin eus Kallag, e Kerne-Uhel. An daou dornskrid a ra ar lodenn vrasañ eus he dastumadenn (Ds. 1 : 97 f° ; Ds. 2 : 45 f°) a zo miret e levraoueg abati Landevenneg hiziv an deiz.
Résumé
L’une des composantes de la littérature orale (chants, contes, proverbes,…) de langue bretonne est la gwerz, chanson traditionnelle à caractère souvent historique et fantastique, se transmettant principalement oralement d’une génération à l’autre.
L’étude de la langue utilisée dans ces chants permet de mettre en évidence des niveaux de langues différents : si la marque dialectale du chanteur est généralement bien présente, celle de l’utilisation d’un breton standard, se rapprochant du breton littéraire par ses caractéristiques, l’est tout autant.
Quelques personnes en Bretagne, principalement issues de la petite noblesse rurale, se sont adonnées au collectage de sa littérature orale (de langue bretonne), à l’instar des autres pays européens, et ceci dès le début du XIXe siècle. Mme de Saint-Prix (1789 -1869) figure parmi ces précurseurs. Les deux manuscrits inédits qui constituent l’essentiel de sa collection (Manuscrit 1 : 97 folios ; Manuscrit 2 : 45 folios), sont actuellement conservés à la bibliothèque de Landévennec.
Abstract
One of the major forms of oral literature in the Breton language – which includes songs, tales, proverbs and sayings- is the gwerz. This form of traditional song, passing on from one generation to another, most often evidences a historical as well as a fantastic character.
Studying the language used in these songs helps highlight the existence of several standards or levels of language; indeed, while the dialectal mark of the interpreter generally makes no doubt, the presence of a form of standard Breton can also be noticed.
In the early XIXth century, people in Brittany - similarly to what was taking place throughout Europe - started collecting oral literature in the Breton language. Most of the time they came from the lower rural aristocracy. Mme de Saint-Prix (1789-1869) was among these precursors. The two unpublished manuscripts which make the most part of her collection (MS 1 : 97 folios ; MS 2 : 45 folios) are currently kept in the Landevennec library.
TAOLENN-VERR
LEVRENN I Deroù
I - Digoradur ha metodologiezh
Rann gentañ : lennegezh dre gomz ha gwerzioù I- Termeniñ
II- Gwerzioù
III- Yezh ar gwerzioù
Eil rann : an dastumerien hag an Itron de Saint-Prix I- Dastumerien al lennegezh pobl
II- An Itron de Saint-Prix (1789, Kallag – 1869, Montroulez) & he dastumadenn III - Klozadur
LEVRENN II
DORNSKRIDOU AN ITRON DE SAINT-PRIX I- Dornskrid kentañ levraoueg abati Landevenneg (Ds. 1)
II- Eil dornskrid levraoueg abati Landevenneg (Ds. 2)
III- Kanaouennoù all (diwar Ds. 92 Penguern & Ds. 987 Joseph Ollivier) CD : PDF Ds. 1 & Ds. 2 dastumadenn an Itron de Saint-Prix
LEVRENN III Stagadenn 1 I - Esope
III – Kontadenn Koathaleg Kervinou
LEVRENN IV Stagadenn 2 I – Studi ar skouerioù
II - Meneger
III – Fedoù pennañ buhez an Itron de Saint-Prix IV - Levrlennadurezh
V - Indeks VI - Taolenn
I – Digoradur & metodologiezh
1 – Digoradur
E penn kentañ an XIXvet kantved e krogas hiniennoù e Breizh-Izel, d’en em lakaat da
zastum ar pezh a oa da vezañ anvet « lennegezh dre gomz » pelloc’h, tro hanterenn gentañ an XIXvet kantved, ha da gentañ penn da blediñ gant al lodenn a gaver ar c’hanaouennoù hengounel brezhonek enni. Ar rummad eus ar c’hanaouennoù hengounel-se e vezent dedennet gantañ dreist-holl a oa hini ar gwerzioù, pa veze savet ar re-se diwar fedoù istorel c’hoarvezet e Breizh abaoe kantvedoù evit pezhioù ‘zo a-wezhioù.
Ar c’hiz-se ne oa ket bet un nemedenn c’hoarvezet e Breizh-Izel, rak en Europa a-bezh e oa bet tud evit klask teskata an danvez-se a oa deuet da vezañ merzet evel ur skeudenn eus ene ar pobloù. Un emdroadur eus ar speredoù a oa gant al lusk nevez-se ‘ta, rak betek henn ne veze douget nemet dispriz d’al lennegezhioù pobl ha pri ha meuleudi d’al lennegezhioù latin ha gresian.
E Breizh e voe tra un niver bihan a dud o tont eus an noblañs vihan o vevañ war ar maez dreist-holl, ha ral ar plac’hed a gaved en o-zouesk d’ar mare-se pa veze renet ar gevredigezh gant ar baotred hepken, pe dost. Koulskoude, en o-zouesk e verzer ur plac’h, an Itron de Saint-Prix, anavezet dre he foltred, ha dre hec’h anv dreist-holl, pa vezont kavet meneget a-wezhioù e studiadennoù savet diwar-benn dastumerien all, brudetoc’h : tud evel Kervarker pe François-Marie Luzel, da skouer.
Gouvezout a reas reiñ an dorn ha sikour dastumerien en o furcherezh, da skouer Jean-Marie de Penguern, tro ar bloavezhioù 1850, pe ar paotr yaouank ma oa Kervarker tro 1836 pa veze o klask danvez a-benn sevel kentañ embannadur ar Barzaz-Breiz, an oberenn a oa da vezañ un tarzh evit al lennegezh brezhonek. Pa studier a dost he buhez e weler un dastumerez a voe e-touesk an diaraogerien e Breizh hag a gendalc’has betek fin he buhez da vezañ dedennet gant al lennegezh dre gomz ha da blediñ ganti, a c’haller soñjal.
2 – Metodologiezh 2.1 Gwerzioù
Lies danvez en em c’houllo ar studiadenn-mañ bezañ, ha dre ret e rankimp mont war dachennoù ken disheñvel ha re an istor hag ar sokiologiezh kement ha pleustriñ war dachenn ar yezh hag ar rannyezhoù evel war hini al lennegezh vrezhonek ha keltiek. Harpet e vo al labour-mañ war hini arbennigourien ‘zo war an danvezioù-se eveljust : klaskerien evel Michel Nassiet pe Eva Guillorel war an istor ; Ronan Koadig ha Pierre Bourdieu war ar sokiologiezh ; Lukian Kergoat war ar yezh, ha war labour ha studiadennoù etnologourien a-vremañ kement ha war reoù dastumerien eus an XIXvet hag eus deroù an XXvet kantved. A-ratozh kaer eo bet dilezet tachenn studi ar sonerezh pa n’eo ket sujed an dezenn-mañ.
Goude bezañ klasket bevenniñ an dachenn-studi kement ha termeniñ un nebeud geriennoù (lennegezh pobl, lennegezh dre gomz, kanaouennoù hengounel, …) e vo pledet gant ur rummad resissoc’h eus al lennegezh dre gomz, an hini a reer « gwerzioù » anezhañ.
Diazazet e vo al lodenn « termeniñ » war studiadennoù ha savboentoù tud evel Patrick Malrieu en devoa klasket reiñ un termenadur resis d’ar geriennoù-se en e dezenn, ha war labourioù all evel studiadennoù Fañch Postic1. Dalc’het e vo kont ivez, daoust dezhe bezañ un tamm bihan diamzeret bremañ, eus pennadoù-skrid ha menoioù tud evel, da skouer, Paul Sébillot hag Arnold Van Gennep.
Dibab studiañ ar gwerzioù a zo bet graet en abeg ma voe an hini ar muiañ prizet gant an dastumerien gentañ, an Itron de Saint-Prix en o zouesk. Un abeg all a zo d’hon dibab : tachenn ar gwerzioù a hañval dimp bezañ gwelloc’h bevennet ha termenet eget ma n’eo bet hini ar sonioù (pa vez kavet dindan an anv-se a « sonioù » an holl ganaouennoù estreget ar « gwerzioù » hag ar « c’hantikoù »).
Klasket e vo respont d’ur goulenn : daoust ha gallout a reer komz eus ur « yezh ar
gwerzioù », ha lakaat war-wel he ferzhioù. Ha daoust hag-eñ e tiskouezfe ar « yezh-se »
perzhioù unvaniñ (evel ar perzhioù unvaniñ a ziskoueze bezañ er yezh skrivet da vare ar c’hrennvrezhoneg) pe, er c’hontrol, perzhioù dizunvaniñ, evel ma vez techet da ziskouez ar rannyezh-mañ rannyezh pe luc’hajoù kevredigezhel evel ar tunodo (komzet gwezhall e Ker ar Roc’h gant an doerien) , pe al langaj chon (komzet gwezhall e Bro-Vigoudenn, ha dreist-holl e Pont-‘n-Abad, gant ar vroderien) da skouer ? Daoust hag-eñ e vefemp kentoc’h gant ur yezh tostoc’h ouzh ur standard lennegel pe, er c’hontrol, tostoc’h ouzh ar yezh komzet pemdeziek ? Daoust hag-eñ e c’hallfemp lakaat anat eo ar yezh-se diazezet war reolennoù strizh evel an implij eus ur geriaoueg resis, eus amzerioù resis, eus ur frazennadur dezhi hec’h-unan ?
Al lodenn vrasañ eus an oberennoù eus mare ar c’hrennvrezhoneg deuet betek ennomp a oa bet savet e gwerzennoù, o tiskouez ur ouiziegezh vras eus an doare kozh da werzaouiñ (implij an enklotennoù o vezañ arouezus en oberennoù-se). Daoust hag-eñ e verzer aspadennoù eus an doare kozh-se da werzaouiñ er gwerzioù c’hoazh, pe, er c’hontrol, daoust ha dilezel e oa bet a-grenn adalek mare ar brezhoneg rakvodern, ha dreist-holl adalek deroù an XIXvet kantved ?
Kefridi ar varzhed kozh (barzhed a-vicher hag a live uhel ma oant) a oa meuliñ ar roue (pe ar roueed, dre ma c’hallent tremen eus an eil d’egile pa varve unan anezhe) e oant gopret gantañ, ha meuliñ e lignez hag ober ma vefe dalc’het koun eus e daolioù kaer, hag eus an emgannoù, er bobl. Daoust hag-eñ, goude bezañ bet kantvedoù ha kantvedoù o vont e-biou abaoe an amzer-se, e c’hellfed merzout c’hoazh liammoù er gwerzioù deuet betek ennomp ?
1 Dalc’het e vo kont ivez eus ar c’hentelioù roet war ar lennegezh vrezhonek gant Gwenael an Dug ha Yann-Ber
Petore liammoù a c’hallfe bezañ etre ar gwerzioù hag an danvezioù all a ra al lennegezh pobl (da lâret eo ar c’hontadennoù hag ar pezhioù-c’hoari pobl hengounel) ? Sed aze ur goulenn a hañval dimp bezañ a-bouez ivez hag a vo klasket e studiañ.
Dre ma vo studiet ar gwerzioù diwar skeul an amzer, diwar an diakroniezh, e vo klasket studiañ emdroadur ar yezh, hag hini ar plas hag an dalvoudegezh roet d’ar c’hanaouennoù hengounel-se er gevredigezh a-vremañ ivez.
2.2 An Itron de Saint-Prix & he dornskridoù
Diazezet eo an dezenn-mañ war labour dastum an Itron de Saint-Prix dreist-holl ha da gentañ penn, dastumadenn deuet betek ennomp dindan furm dornskridoù bizskrivet evit al lodenn vrasañ anezhi, da « gorpus » an dezenn-mañ. Pal ar studiadenn-mañ a vefe ivez, en tu all d’an hini a zo da ginnig dizoloeiñ hec’h oberenn diembann, lakaat war-raok an dudi hag an interest a c’hallfe an nen kavout evit he dastumadenn hiziv an deiz c’hoazh. Meur a abeg a welomp :
- Unan eus ar re gentañ eus an dastumadennoù graet e Breizh eus kanaouennoù hengounel brezhonek eo bet hini an Itron de Saint-Prix : koshoc’h eget ar
Barzaz-Breiz eo ul lodenn eus ar pezhioù a gaver enni da vihanañ atav.
- Manet eo diembann he dastumadenn, ar pezh a ra diouti un dachenn fraost a-walc’h a c’hallfed keñveriañ anezhi evit an abeg-se gant hini Penguern. Goulakaat a reomp e tiskrive an Itron de Saint-Prix pozioù he c’hanerien tamm pe damm evel ma tistagent (heuilhañ a rae o zistagadur ‘ta), hag aesoc’h e vez studiañ ar yezh implijet er gwerzioù, kement hag ar fedoù rannyezhel a gaver enne pa vezont diskrivet e-giz-se (ar pezh a zeu da vezañ diaesoc’h pa studier dastumadennoù all bet embannet, evel hini Fañch an Uhel, da skouer).
- Gwerzioù a oa bet dastumet ganti dreist-holl : 35 pezh eus an daou zornskrid a ra al lodenn vrasañ eus dastumadenn an Itron de Saint-Prix, an hini a zo e levraoueg abati Landevenneg, a zo kanaouennoù brezhonek. 31 pezh war ar 35 kanaouenn-se a zo gwerzioù (15/17 e Ds. 1 ha 16/18 e Ds. 2) : ar pezh a ro ouzhpenn 88,5 % en holl. E-touesk an holl werzioù-se e verzer ivez ul lodenn bet studiet evit o ferzhioù istorel : diwar an daolenn roet gant Michel Nassiet da stagadenn d’e studiadenn « La littérature orale bretonne et l’histoire2 » e weler 15 gwerz war ar 35 a zo
meneget evit bezañ bet studiet evit o ferzhioù istorel o vezañ bet dastumet gant an Itron de Saint-Prix.
- Evel an holl zastumadennoù a ganaouennoù hag a gontadennoù e kaver er pezhioù dastumet gant an Itron de Saint-Prix, krennlavarioù ha troioù-lavar digustum er brezhoneg komzet pemdeziek.
- Un dalvoudegezh all a c’haller kavout c’hoazh e labour-dastum an Itron de Saint-Prix : daoust d’he dastumadenn bezañ kalz bihanoc’h eget dastumadennoù all evel
2 Michel NASSIET, « La littérature orale bretonne et l’histoire », La Bretagne et la littérature orale en Europe,
hini Penguern, da skouer, e tiskouez bezañ klok evit ar pezh a sell ouzh an danvezioù disheñvel a gaver enni :
• Gwerzioù : pa seller a-dost ouzh ar gwerzioù-se e c’haller ober un disparti etre rummadoù disheñvel : dispartiañ gwerzioù mil vrudet, evel « Cloarec
Lambaul », « Ar sorcères », « Feunteunella », … diouzh gwerzioù all, war
o zremenvan pa oant bet dastumet gant an Itron de Saint-Prix, hag aet e puñs an avel abaoe pell bremañ (« Bruillac », « Coat ar Fao », « Giletta ar
Bouder », …). Da lâret eo e c’haller studiañ stad emdroadur gwerzioù ‘zo
dre he dastumadenn, ha dreist-holl dre ma oa manet he labour diembann (dre ma ne oa ket bet kemmet na kempennet e-sell bezañ embannet).
• Sonioù
• Ur gontadenn (Kontadenn Koathaleg Kervinou) • Ur pezh-c’hoari pobl (Esope)
• Troioù-lavar (Ds. 2, f° 25 r)
Goude bezañ roet ur sell war ar pezh a zo bet dastumet e Breizh (dastumet e brezhoneg dreist-holl), ha war an dud a zo bet o kas al labour-mañ da benn e klaskimp lec’hiañ labour an Itron de Saint-Prix ha resisaat an darempredoù hag al liammoù skoulmet gant an dastumerien all, lod anezhe deuet da vezañ treuzkaserien d’o zro, dre an embannadurioù eus o labour.
En ur ouzhpennañ an eilskridoù graet eus he c’haieroù gant Penguern (Ds. 92 dastumadenn Penguern) ha gant Joseph Ollivier (Ds. 987 Levraoueg Rennes Métropole) ouzh ar c’haieroù all, miret e levraoueg Abati Landevenneg, ha dre studiañ an taolennoù roet en eilskridoù-se ha gant tud evel Per Batani pe Francis Gourvil e klaskimp mentañ labour an Itron de Saint-Prix.
An droidigezh kinniget ganimp eus he dastumadenn na vo ket un droidigezh lennegel. Klask a rimp, er c’hontrol, heuilhañ ger ha ger, gwellikañ ma c’hallimp an destenn vrezhonek. Al lennadurezh eo bet graet an dibab diwar he fenn da lakaat roll an oberennoù o deus servijet dimp en ur ober an disparti etreze gant un nebeud rummadoù disheñvel nemetken a-benn aesaat furcherezh al lennerien, kuit dezhe d’en em goll e rummadoù hag e is-rummadoù re niverus. Un abeg all a zo d’an dibab-mañ ivez : oberennoù lies danvez a zo diaes da renkañ en ur rummad resis pa c’hallont tennañ eus istor kement hag eus sevenadur, da skouer. Oberennoù all, evel reoù Jul Gros, a c’hall kemer talvoudegezh un dastumadenn kement hag hini un oberenn yezhoniel :
- Dastumadennoù bizskrivet (eilskridoù eus dastumadenn an Itron de Saint-Prix, dastumadennoù all)
- Dastumadennoù embannet - Oberennoù embannet :
o Strollet e vo an oberennoù a denn o danvez eus lennegezh dre gomz, istor,
sevenadur
- Enrolladurioù (eus kanerien evel Louise Ebrel, ar vreudeur Morvan, … hag eus enrolladurioù all o tont eus dastumadennoù graet gant tud eus Dastum)
- Abadennoù skingomz (enrolladurioù eus tud evel Yann-Fañch Kemener, Marsel Gwilhouz, …).
Ar meneger, roet da stagadenn, en em c’houllfe bezañ ur benveg, gant ar pal dezhañ da aesaat studiañ yezh dastumadenn an Itron de Saint-Prix, en ur lakaat fedoù war-wel (anadennoù o tiskouez un emdroadur eus ar yezh, pe er c’hontrol, furmoù kozh miret mat). Chomet eo diechu en abeg d’an niver re vras a eurvezhioù labour a c’houllfe c’hoazh a-raok bezañ klokaet ha peurachuet.
RANN GENTAN
I - Termeniñ
A-raok pep tra e vo klasket reiñ un termenadur d’un nebeud geriennoù liammet strizh etreze ha gant ar pezh a vez graet « lennegezh pobl brezhonek » anezhañ abaoe an XIXvet
kantved : geriennoù evel « pobl », « hengounel », « folklore », « lennegezh dre gomz », « glad dre gomz »… bet diaes hag ur gudenn o zermeniñ a-viskoazh pa c’hall o ster kemm eus ur vro d’eben, eus ur sevenadur d’eben, hag emdreiñ a-gevret gant an amzer hag ar speredennoù. Teoriennoù disheñvel a zo bet a-hed ar c’hantvedoù (hag a vo c’hoazh hep douetañs ebet) diwar-benn ar ster a vez da reiñ d’un toullad geriennoù kizidik o zermeniñ dre ma vezont sujedoù meur a dabut, ha dre ma vezont liammet gant menoioù politikel liesseurt.
1 - Pobl (poblel, poblek…)
Talvoudegezh un anv-kadarn pe hini ur ger-doareañ (anv-gwan) a c’hall kemer ar ger « pobl » en brezhoneg pa c’haller ober gant ar gerioù « peuple » ha « populaire » en galleg. Gallout a reer ober implij eus an anvioù-gwan « poblek », « poblel » ha « poblus » (evel da skouer an titl roet gant Juluan Godest d’e Dastumadenn Gwerziou Poblus) evit eztaoler ar ger « populaire » en brezhoneg ivez.
Meur a zoare a zo da gompren ar ger « populaire » pa gomzer eus kanaouennoù. Roet en deus Patrick Malrieu un displegadur eus ar ger-mañ en ur bouezañ war an diaezamant a vez da dermeniñ ur ger eus ar sort pa vez bewezh un dra a c’hall terriñ an termenadur3 :
- Kanaouennoù a blij d’un niver bras a dud - Kanaouennoù kanet gant ar bobl
- Miret er bobl - Savet gant ar bobl - Degemeret gant ar bobl
Diaes eo da spisaat ster ar ger « pobl » (lakaet da doareañ ar ger « kanaouenn »), da c’houzout peseurt ster resis reiñ dezhañ. Hañvaliñ a ra bezañ anat da reiñ d’ar ger « pobl » (d’ar bobl a veve e Breizh a-raok an eil brezel bed4) ar ster a « masse populaire », en ur c’houlakaat enni an holl rummadoù nemet hini an noblañs hag hini an dud a Iliz (ar pezh a rae an « Tiers Etat » anezhañ a-raok an Dispac’h Bras), ha d’ober un disparti etre an dud o vevañ war ar maez hag an dud o vevañ e kêrioù bras Breizh :
En disant « le peuple », il serait donc indistinctement fait référence aux artisans, aux ouvriers, aux paysans. Toutefois, de manière implicite ou non, c’est la société rurale qui est sous-entendue derrière
3 Patrick MALRIEU, La chanson populaire de tradition orale en langue bretonne. Contribution à l’établissement d’un catalogue, p. 29-36.
4 Sylvette DENÈFLE, « Du folklore à l’ethnologie en Bretagne », in 1er colloque d’ethnologie bretonne, 1989, p.
97 : « Les années de guerre amenèrent des bouleversements dans la mentalité collective en Bretagne comme dans l’ensemble de la France. Ce changement social profond (économique, politique, idéologique…) introduisit la nette prise de conscience d’une coupure sociale radicale avec les systèmes de valeurs des générations précédentes ».
ce terme quand on parle de chanson traditionnelle. Cette attribution au monde paysan est globalement juste car c’est effectivement dans ce milieu qu’on a pu au siècle dernier, et qu’on peut encore aujourd’hui, recueillir les chants traditionnels et ce, dans un contexte naturel d’’utilisation5.
Daoust d’ur rummad eus kevredigezh Breizh (hini an noblañs, heuilhet gant hini ar vourc’hizien pelloc’h) bezañ dilezet ar brezhoneg abred a-walc’h evit ar galleg, eo anat e ranke ar rummadoù-se kaout darempredoù gant ar peurrest eus ar gevredigezh :
La pénétration de l’administration royale à l’intérieur de la province de Bretagne et le développement des charges royales vont gagner au français la grande noblesse et la bourgeoisie. […] Mais pour autant, cette francisation n’implique pas systématiquement une débretonnisation. En effet, pour certains nobles ruraux, le breton est une nécessité pour au moins deux raisons : d’une part, c’est la langue parlée par les paysans qui travaillent leurs terres et le breton est nécessaire à l’intercompréhension ; d’autre part, maîtriser le breton, c’est s’assurer d’un pouvoir symbolique, et par là économique, sur ces mêmes paysans6.
Ha diaes eo da ober eus al lennegezh dre gomz, ha dreist-holl eus ar gwerzioù, tra ur rummad a dud er gevredigezh nemetken (daoust dezhe da vezañ ar re niverusañ er gevredigezh) : al lodenn vrasañ eus an dastumerien e Breizh a oa o tont eus an noblañs pe eus rummad ar re binvidikañ, ha skouerioù e-leizh a zo eus gizioù boutin rannet etre ar rummadoù disheñvel : techet e vezer da ledanaat ar ster a vez roet d’ar ger « pobl » d’ur rummad all eus ar gevredigezh.
Ha petore talvoudegezh reiñ d’ar ger « pobl » ha da « kanaouennoù pobl » hiziv an deiz pa emdro ha chañch ar gevredigezh kement hag ar gizioù e Breizh, evel e kement bro all a vev gant an teknologiezh hag er bed a-vremañ ?
2 - Hengounel (« traditionnel »)
Eus al latin « tradere », da lâret eo « acte de transmettre », e teu ar ger « tradition ».
D’ar ger « hengoun » e ro ar Geriadur Brezhoneg an termenadur a « Hollad ar c’helennadurezhioù a vez treuzkaset gant ur bobl, gant ur rummad tud, a rumm da rumm – dre gomz dreist-holl – dezho doare ar mojennoù alies hag a denn da relijion, da istor ar bobl-se7 ».
Liammet strizh eo an hengoun gant ar gevredigezh a dreuzkas anezhi : ma c’houlakaer un herezh sevenadurel kozh ha treuzkaset a-rumm da rumm eo ret resisaat e kendalc’h ur sevenadur hengounel da emdreiñ gant an amzer :
5 Patrick MALRIEU, La chanson populaire de tradition orale en langue bretonne. Contribution à l’établissement d’un catalogue, p. 30.
6 Ronan CALVEZ, « Du breton mondain », ABPO, t. 115, niv. 3, 2008, p. 136-137. 7 Geriadur Brezhoneg, p. 528.
Mais si tout le monde est à peu près d’accord sur les notions que peut recouvrir le terme de « tradition », l’accord est loin d’être aussi général sur la vision du phénomène de processus traditionnel lui-même. On retrouve sans arrêt l’opposition entre une conception figée et passéiste qui décrète que le processus n’existe plus sous prétexte que la société rurale du XIXe siècle est morte et
une conception dynamique de la tradition qui considère que, accompagnant le changement de société, le processus peut se poursuivre dans un autre contexte8.
Kanaouennoù ‘zo a ziskouez bezañ bet legadet a-rumm da rumm abaoe kantvedoù ha kantvedoù, ha notenniñ a rae Michel Nassiet e oa bet ar fed-se stank a-walc’h e Breizh-Izel, abaoe dibenn ar XVIvet kantved9. Paouzet vez d’an treuzkas pa c’hoarvez un enkadenn er
gevredigezh, ha goulakaat a ra Michel Nassiet e tle bezañ c’hoarvezet kement-mañ div wezh e Breizh dreist-holl : da vare aloubadegoù ar Vikinged er IXvet kantved evit ar wezh kentañ hag
unan all er XIVvet kantved, pa oa bet drastet ar vro gant ar vosenn, da vare Brezel diabarzh ar
Susesion, pa oa bet un digresk bras eus ar boblad :
Il est remarquable que la très grande majorité des chants bretons jalonnent le temps de façon presque continue depuis le lendemain de la crise la plus récente, et que les quelques chants qui font exception puissent remonter au lendemain de la plus ancienne10.
2.1 « Hengoun dre gomz » hag « hengoun dre skriv »
Merkañ a ra Francis Favereau11 un diforc’h etre « ar gomz » hag « ar c’homz », hag un
diforc’h all etre « skrid » ha « skriv » : « An holl a oar eo ar gomz ar c’hentañ tra – pe
c’hoazh ar c’homz = « orality », peogwir e sinifiv « ar gomz » kement ha « la parole » en galleg ». Ha talvoudegezh « literacy » a ro d’ar ger « skriv », kement ha ober un disparti
diouzh ar ger « skrid » (o tont eus al latin scriptum).
Harpet en devoa Louis-Jean Calvet12 ul lodenn eus e labour war studiañ an hengoun dre gomz
e kevredigezhioù Bro Mali, hag war skouer an implij a rae ar « griot » anezhañ. Lakaat a ra ivez war-wel e vez an hengoun dre gomz ar mod ar muiañ implijet er bed hiziv an deiz c’hoazh, hag an dispriz a vez d’e heul alies : liammet e vez an aliesañ ar gerioù « skriv » ha « gouiziegezh » :
8 Patrick MALRIEU, La chanson populaire de tradition orale en langue bretonne. Contribution à l’établissement d’un catalogue, p. 38.
9 Michel NASSIET, « La littérature orale et l’histoire », La Bretagne et la littérature orale en Europe, p. 212. 10 Ibid., p. 213.
11 Francis FAVEREAU, « Dafar e-skeud kentelioù F. Favereau (orality / literacy, oral tradition, secondary orality
& reoralization / (Re)Oralisierung – ScriptOralia etc.) », war http://komskriv.monsite.wanadoo.fr,
Les notions d’analphabète ou d’illettré (pour les dictionnaires : « Celui qui ne sait ni lire ni écrire ») sont, dans nos sociétés, des notions négatives, privatives, elles posent d’un côté l’existence d’un savoir (le maniement de l’écriture et de la lecture) et de l’autre celle de personnes qui ne possèdent pas ce savoir (les analphabètes, ou les illettrés) »13.
3 - « Folklore » & etnologiezh
Degemeret e vo ganimp an diforc’h a rae Sylvette Denèfle etre an termenadurioù a « folklore », « etnografiezh » hag « etnologiezh » :
Pour tenter une première clarification terminologique, je proposerai de donner […] aux mots « travaux folkloriques » le sens de « exposés non nécessairement systématiques de faits de la société traditionnelle » alors que je considérerai l’ethnographie comme la description méthodique des faits culturels et l’ethnologie comme leur interprétation14.
3.1 « Folklore »
Krouet e voe ar ger-se e 1846 gant ar skrivagner saoz W.-J. Thoms (1803-1885) diwar ar gerioù « folk » (pobl) ha « lore » (skiant/gouiziegezh). Implijet e voe e-lec’h an termen a « Popular Antiquities » a veze graet gantañ betek-hen :
Le mot folklore a été emprunté à l’anglais […] pour remplacer une autre expression, trop incommode, celle de Popular antiquities, titre d’un livre célèbre de Brandi où étaient décrites les croyances et les coutumes des populations rurales anglaises. On ne pouvait avec cette expression malencontreuse ni délimiter le domaine même de la science qu’elle désignait, ni former un adjectif commode15.
An enklaskoù kentañ, kaset a-benn e Breizh-Veur, da vare Dispac’h an Industri, a voe o fal saveteiñ ur sevenadur pobl, hini ur gevredigezh o vevañ war ar maez (hini ar beizanted ‘ta), a soñje d’ar « folkloristed » e oa o vont da get ha da vervel a-benn nebeut :
[Les folkloristes] sont aussi héritiers des savants du début du XIXe siècle en ce qu’ils désignent comme
étant « populaire » uniquement ce qui appartient au monde rural et paysan […] En Grande-Bretagne, où ont lieu les premières grandes enquêtes folkloriques, l’industrialisation et l’urbanisation qui l’accompagnent sont très importantes, et effraient les savants. Les érudits se tournent vers un milieu
13 Ibid., p. 4.
14 Sylvette DENÈFLE, « Du folklore à l’ethnologie de la Bretagne », Du folklore à l’ethnologie en Bretagne. 1er
colloque d’ethnologie bretonne, p. 95. 15 Arnold VAN GENNEP, Le folklore, p. 9.
rural que l’on sent en danger, et qui a aussi valeur de refuge, de conservatoire de l’identité britannique16.
Tamallet e voe d’ar « folfklore » da vezañ bet ur skiant e servij ideologiezh gouarnamant Vichy tro mare ar brezel bed : e 1937, da skouer, e voe krouet e Pariz mirdi an ATP (Arts et
Traditions Populaires), ha buan a-walc’h e servijas hemañ da c’houarnamant Vichy evit
skignañ e venoioù gouennelour, ha skouer ar beizanted da bimpatrom :
[Le gouvernement de Vichy] exalte le retour à la terre face à la société industrielle qui corrompt l’homme. « La terre ne ment pas » déclare le Maréchal Pétain. La campagne devient le refuge des « vraies valeurs ». Le Régime de Vichy fait l’apologie du monde paysan, du travail des champs […] il incarne la « vraie race française ». Le musée des ATP sera utilisé pour la propagande17.
Dismegañsus eo deut da vezañ ar ster a vez roet d’ar ger « folklore » en galleg (kenkoulz hag ar ger « folkloraj » en brezhoneg), ha pell emaer hiziv an deiz diouzh e ster orin (ha diouzh ar ster a vez kendalc’het da reiñ dezhañ er broioù saoznek, gant ar gerioù deveret dioutañ « folk-tale », « folk-song », « folk-singer », « folk-dance »…). Daoust d’ar ger-se bezañ bet degemeret en e ster orin en XIXvet kantved (da vare Luzel, e klote ul lodenn eus ar « folklore » gant un doare skiantel da welet ha da studiañ al lennegezh pobl dre gomz) e vez implijet e Breizh (ar pezh ‘zo gwir evit bremañ c‘hoazh) evit renkañ ha deskrivañ un doare « sevenadur » graet evit bezañ gwerzhet d’an douristed, ur sevenadur diamzeret, blaz al loued gantañ peurliesañ. Hep kontañ ar ger « folklo », gant ar ster « Folklorique, qui ne peut
être pris au sérieux. Des idées folklo » roet dezhañ el Larousse hiziv an deiz (nevez a-walc’h
eo ar ster dismegansus a vez roet d’ar ger « folklore » en galleg hag en brezhoneg : el
Larousse universel, e 1948, ne veze kavet ar ger-mañ displeget nemet dindan e ster
skiantel18) :
Il faut dire que le terme « folklore » s’est en France rapidement dévalorisé par suitre du manque de considération séculaire pour une culture populaire à laquelle on allait jusqu’à refuser de reconnaître la qualité de « culture ». « Folklore » et « folklorique » en sont ainsi venus à signifier activité ou attitude peu sérieuse, voire ridicule…19
Merzout a reer e kendalc’h an dud a vicher, tudoniourien ha gouizieien all, da ober implij eus ar gerioù « folkloriser » ha « folklorisation » en o ster rik ha skiantel.
16 Annaïg BORNE, Collecter et publier des chansons populaires en Savoie (1864-1939), p. 18.
17 « Le folklorisme. Arnold Van Gennep (1943) », Extrait du Manuel du folklore français contemporain,
Editions A. et J. Picard, war http://socio.univ-lyon2.fr,/IMG/pdf/ gwelet d’an 20 a viz C’hwevrer 2013.
18 Larousse universel, 1948, t. 1, p. 751-752.
19 Donatien LAURENT, « Discours inaugural du premier congrès d’ethnologie bretonne », Du folklore à l’ethnologie en Bretagne, 1989, p. 12.
3.2 Etnologiezh
An diforc’h a veze graet etre « folklore » hag « etnologiezh » a oa liammet gant ar c’hevredigezhioù studiet gant ar skiantoù-se :
On a – peut-être faudrait-il le dire au passé – coutume de dire que le folklore en tant que science se différencie de l’ethnologie par le type de société qu’il étudie davantage que par ses méthodes : au folklore les sociétés paysannes de culture traditionnelles des pays civilisés, à l’ethnologie les sociétés dites « primitives »20.
Chañchamantoù bras a voe en etnologiezh e Bro-C’hall en XXvet kantved, e-kerzh ar bloavezhioù 30-40 : troet war studiadennoù kevredigezhioù ar pobloù a-vaez-bro betek henn e teuas kevredigezh ar beizanted (« société paysanne traditionnelle ») da vezañ he zachenn studi ivez21.
Gant ar bloavezhioù 70 e kendalc’ho tachenn an etnologiezh da vont war greskiñ e Breizh : krouet e voe ar CRBC (e 1969) ha kentelioù war an etnologiezh a voe kroget gante en UBO adalek 197122.
4 - Lennegezh pobl : dre skrid ha dre gomz
Pa vez graet meneg eus lennegezh pobl brezhonek, e soñj an den diouzhtu en ul lennegezh legadet dre gomz, hag a-rumm da rumm abaoe kantvedoù evit lod :
Pendant des siècles, la vie culturelle en milieu populaire bas-breton s’est nourrie d’une littérature presque exclusivement orale. Délaissée par les élites, la langue bretonne s’est avant tout manifestée parmi le peuple dans le domaine de l’oralité23.
Ha koulskoude, abaoe kantvedoù ez eus bet div lennegezh pobl e Breizh : • Ul lennegezh pobl dre skrid
• Ul lennegezh pobl dre gomz
Daoust d’an disparti-mañ etre ul lennegezh dre gomz hag ul lennegezh dre skrid oc’h hañvaliñ bezañ anat eo ret resisaat e oa liammet start an danvezioù etreze a-bell ‘zo ha ken empret e c’hallent bezañ an eil e-barzh egile ma vez diaes bevenniñ anezhe gwezhioù ‘zo :
Le passage constant de l’écrit à l’oral et de l’oral à l’écrit est fréquent en Bretagne, comme il l’était en Ecosse, ainsi que le souligne J. Macinnes dans « The oral tradition in scottish gaelic poetry », Scotish Studies, t. 12, 1968, p. 29-4324.
20 Ibid., p. 11.
21 Sylvette DENÈFLE, « Du folklore à l’ethnologie en Bretagne », in 1er colloque d’ethnologie bretonne, 1989,
p. 97.
22 Ibid., p. 99.
Tostoc’h diouzhimp e c’haller menegiñ skouerioù e-touesk ar c’hanaouennoù war follennoù-nij a vo kavet un nebeud anezhe a zeuas da vezañ ken brudet hag anavezet ma voe ankounac’haet oc’h orin hag e voe sellet oute gant an dud evel ma vefent kanaouennoù hengounel (Gwerz ar roué Gralon ha Kear Is gant Olier Souetre, Kloarek koat ar Rannou,
son Metig, brudetoc’h bremañ dindan an titl a v/Metig gant Yann-Vari ar Skourr…).
Pezhioù-c’hoari ‘zo a gaver anezhe danavellet dindan stumm ur ganaouenn (da skouer
Buhez ar pevar mab Emon, Robart an diaoul, pe c’hoazh Jenovefa a Vrabant). Tem Jenovefa a Vrabant a zo skouerius hag a diskouez mat penaos e c’hall un tem bezañ amprestet evit
bezañ adframmet ha skignet d’e dro evit dont da vezañ ken priziet all : plijout a rae tem
Jenovefa a Vrabant hag e veze skignet er vro dindan stumm ur pezh-c’hoari. Savet e oa bet ur
werz diwar ar pezh-c’hoari-se ivez (ur ganaouenn war follennoù-nij a oa anezhi) ha pa oa bet kollet dornskrid ar pezh-c’hoari e oa bet adskrivet anezhañ diwar ar ganaouenn.
Kavout a reer kanaouennoù dezrevellet dindan stumm ur gontadenn ivez : Kontadenn
Koathaleg Kervinou25 (dastumet gant an Itron de Saint-Prix er Chapel-Nevez), da skouer, a
vije bet anavezet dindan stumm ur werz ivez, hervez doare (bet e kerz Jean-Marie de Penguern e-pad ur mare, hervez testeni Charles a g/Keranflec’h).
4.1 Dre skrid
Ul lodenn eus al lennegezh pobl a zo deuet betek ennomp dindan stumm oberennoù skrivet, (lod anezhe moulet ha lod all dornskrivet) : levrioù merser (littérature de colportage), kanaouennoù war follennoù-nij ha pezhioù-c’hoari moulet pe dornskrivet.
Ul lodenn all eus al levrioù skrivet en brezhoneg a veze skrivet gant tud a Iliz. Skrivet ha moulet e veze al levrioù hag al levrigoù-se a-benn bezañ gwerzhet d’ar bobl (lakaet ar pal dezhe he c’henteliañ) : levrioù relijius ha kentelius, kantikoù, buhezioù sent, … Bras a-walc’h eo bet levezon al lennegezh-relijius-se pa servije da bimbatrom d’ar saverien kanaouennoù war follennoù distag en XIXvet kantved.
E Bro-C’hall e oa aet niver ar voulerien war greskiñ e-pad ar XVIvet kantved, hag e kendalc’has d’hen ober er c’hantvedoù kentañ c’hoazh. Tud pinvidik, eus renk ar re uhelañ e oa al lennerien gentañ, met gant an amzer, e voe krouet oberennoù evit ar beizanted, skignet dreist-holl gant ar varc’hadourien-red, ar pezh a vez graet « Bibliothèque bleue ». An oberennoù kentañ a voe moulet gant al levrier Jean Oudot, e penn kentañ ar XVIIvet kantved, e Troyes. Oberennoù a bep seurt a rae al lennegezh pobl-se : almanakoù, alioù a bep seurt, romantoù marc’hegiezh… « Jamais elle ne renferme aucune impureté ni rien de contraire
24 Léon FLEURIOT, « Brittonica et Gallica. Tradition orale et textes brittoniques du Haut Moyen-Age », Etudes
Celtiques, t. 22, 1985, p. 226 (ad. gant Gwennole ar Menn, Notes lexicographiques et philologiques, Skol, 1997, p. 168).
25 Kontadenn studiet ganimp ha bet danvez ur c’hounskrid mestroniezh e 2003. Embannet e oa bet hol labour e Hor Yezh, niv. 236, Kerzu 2003, p. 5-56. « Kontadenn Koathaleg Kervinon » a oa titl ar gontadenn-se. Dre gejañ
gant tud eus korn-bro Plougoñveur hag ar Chapel-Nevez e oa deuet splann dimp e vez distaget an anv-lec’h-mañ « Kervinou » ha n’eo ket « Kervinon » (gw. notenn lenn f° 45v Ds. 2, p. ).
aux lois sacrées de la morale et de la religion : toujours le crime est puni, la vertu récompensée26 ».
E kreiz ar XVIIvet kantved e tilezas ar pennoù bras ar brezhoneg evit ober gant ar galleg e Breizh. War ar memes tro e voe dilezet reolennoù strizh ar werzaouriezh brezhonek hag an doare-skrivañ etimologel a veze implijet betek henn er skridoù (dibenn ar c’hrennvrezhoneg o vezañ merket gant embannadur oberenn an Tad Juluan Maner, Le sacré
collège de Jésus e 1659).
La francisation, commencée depuis longtemps au détriment du latin, avait surtout atteint les classes dirigeantes. Celles-ci, suivies des classes moyennes, vont se tourner vers le français, qui était la seule langue « officielle », et grâce à laquelle elles avaient accès aux postes administratifs. […] La fin du moyen-breton correspond à la mort d’une littérature bretonne savante et à l’adoption par les classes dirigeantes d’une culture étrangère, celle de Paris. Le breton ne sera plus imprimé, en pratique, que pour aider le clergé dans son apostolat27.
Daoust d’ar chañchamantoù bras-se hag en abeg dezhe e voe krouet ul lennegezh pobl skrivet en brezhoneg. Ma veze barrek an dud e Breizh-Uhel da lenn an oberennoù skrivet en galleg a veze skignet gant ar varc’hadourien-red, ne veze ket gwir e Breizh-Izel ken ha ret e oa bet treiñ an oberennoù-se a-raok o gwerzhañ. Ma klot donedigezh ar c’hanaouennoù war follennoù-nij hag ul lennegezh pobl skrivet gant hini ar voulerezh e Breizh, e klot ivez gant ur mare ma weler niver an dud o c’houvezout lenn ha skrivañ o kenderc’hel da greskiñ. Ret eo resisaat ne ouie an dud a-wezhioù nemet lenn, ha lenn nemetken. Trawalc’h e veze d’un tiegezh kaout unan ennañ gouest da lenn d’an holl, a vouezh uhel, d’an noz goude an devezh-labour, buhez sant an deiz, pe ur pennadig bennak all o tont eus un oberenn relijius all (ha kentelius alies a-walc’h).
L’éducation religieuse, par le catéchisme et l’assistance aux offices, la lecture des « vies » des saints et autres ouvrages de dévotion, permettaient à une partie de la population d’être apte à lire le breton, quoique cette langue était bannie des écoles28.
Ma reas berzh kement an oberennoù moulet-se e Breizh e oa ivez en abeg d’ar skeudennoù a gaved enne (Ha gant harp taolennoù an hini eo e rae ar visionerien o labour e-pad kantvedoù e Breizh, abaoe Mikael an Nobletz hag an Tad Juluan Maner29).
E-touesk ar voulerien niverus a-walc’h e Breizh e deroù an XIXvet kantved e voe unan dreist-holl evit labourat evit ar bobl, hag Alexandre Ledan a voe an den-se. Etre 1805 ha 1855
26LaRevuedeParis(http://books.google.fr/books?id=nXUPAAAAQAAJ&pg=PA31&dq=bibliothèque+bleue&cd
=9#v=onepage&q=bibliothèque%20bleue&f=false)
27 Gwennole LE MENN, Histoire du théâtre populaire breton. XVe
-XIXe, p. 41.
28 Gwennole LE MENN, « Une “Bibliothèque bleue” en langue bretonne », Annales de Bretagne et des pays de l’Ouest, t. 92, niv. 3, p. 230.
29 Gw. Fañch ROUDAUT, Alain CROIX, Fañch BROUDIC, Les chemins du paradis / Taolennoù ar baradoz,
e teuas er-maes diouzh e stal, e Montroulez, un niver bras a ganaouennoù war follennoù-distag hag a levrioù bihan savet evit bezañ gwerzhet d’ar bobl.
Il [Alexandre Ledan] va imprimer pendant une cinquantaine d’années un nombre important de feuilles volantes, et de petits livres qui permettent de dire qu’il y a eu dans la région de Morlaix une véritable “Bibliothèque bleue”30.
Ret eo resisaat statud ispisial an « dornskrid » pa en em gav etre ar « skrid » hag ar « gomz », dre ma chom diechu a-raok ar moulañ ha dre ma n’eus ket daou skouer heñvel-mik. Ret eo islinennañ ne servije ul lodenn eus an dornskridoù-se (evel da skouer ar pezhioù-c’hoari pobl a veze dornskrivet gwezhall-gozh e Breizh-Izel) nemet evit bezañ lennet a-vouezh uhel, da skor d’ar gomz eta :
Padal eo padus ar skriv hag ispisïal ar moulañ, ma seblant da lod bout peurbadus ha digemm a-grenn, kontrol-kaer d’an dornskrid – pe dornskriv (manuscript writing) a vez tostoc’h d’ar c’homz en ur mod. Da zigentañ, en amzerioù koshañ (en Henamzer) e veze lennet a vouezh uhel kement seurt skrid-dorn : ne oa ar skriv (skriv-skrid-dorn) nemet danvez da zisplikañ « son ». An eil poent eo hemañ : n’eus ket a zaou zornskrid hag a ve heñvel-rik […] Un dra all : diechu e chom an dornskrid, ken a vez moulet diantao. Setu deut war-wel ar pezh na oa ket dre gomz : klokted ul levr (completeness)31.
Klotañ a ra danvez dornskridoù an Itron de Saint-Prix hag he doare da ober gant ar pezh a lavar dimp Francis Favereau : daoust d’he daou dornskrid pennañ (Ds 1 & Ds. 2 levraoueg abati Landevenneg) o hañvaliñ bezañ eilskridoù eus kanaouennoù dastumet ganti (ha n’eo ket karnedoù a ziskrive ar pezhioù a veze kanet dezhi gant ar ganerien war an tomm), e kendalc’he an Itron de Saint-Prix da ouzhpennañ pozioù nevez dezhe (pozioù klevet gant kanerien all marteze a c’haller goulakaat), pe da « zifaziañ » geriennoù, pe werzennoù ‘zo.
4.1.1 Kanaouennoù war follennoù-distag
Diwar al lusk roet gant ar Jezuisted er XVIIvet kantved, en ur lakaat tonioù hengounel
d’o c’hantikoù (kantikoù moulet a ouient gwerzhañ d’an dud e-pad o misionoù hag ar pardonioù) e oa bet roet lañs d’ar c’hanaouennoù war follennoù distag e Breizh, a lâr dimp Daniel Giraudon32.
Maread ar c’hanaouennoù war follennoù-distag a voe e vrud en e barr etre 1820 ha 1920. Gant niver an tiez-moulerezh o vont war greskiñ muioc’h-mui e Breizh a-bezh en em
30 Gwennole LE MENN, ibid, p. 230.
31 Francis Favereau, « Dafar e-skeud kentelioù F. Favereau (orality / literacy, oral tradition, secondary orality &
reoralization / (Re)Oralisierung – ScriptOralia etc.) », war http://komskriv.monsite.wanadoo.fr, gwelet d’an 31/12/2004.
32 Daniel GIRAUDON, « Prologoù ar c’hoariva ha kanaouennoù war follennoù distag e Breizh-Izel en 19vet
lakaas darn (tud evel Yann ar Gwenn pe Yann ar Minous da skouer) da glask bevañ diwar gwerzh o follennoù hag o c’hrouidigezhioù pe, evit lod all, evel Prosper Proux hag Olier Souestr, klask sachañ un tamm brud war o anvioù dre ar vro.
Ken brudet e oa deuet ar c’hanaouennoù war follennoù-distag da vezañ e-touez ar bobl (gant ar c’hiz o vont en-dro) ma teuas ar gwerzioù hengounel da vezañ dilezet mui pe vui : sed aze da vihanañ ar pezh a ziskouez testeni dastumerien evel Anatol ar Braz, ha Jul Gros. Un troc’h a oa bet, hervez doare, o kregiñ tro 1800 ha 1820 hag a gendalc’has da vezañ betek penn-kentañ an XXvet kantved.
Kavout a rae ar saverien o awen e kazetennoù ‘zo o tezrevelliñ torfedoù pe zarvoudoù arruet er vro (diwar se e choment tost a-walc’h ouzh ar c’hanaouennoù hengounel, pa oa ar re-se doareoù “kazetennoù” o skignañ keleier dre ar vro ivez) :
A une époque où la presse écrite est très peu répandue dans les campagnes, la feuille volante tient lieu de gazette populaire : elle diffuse l’information et, surtout, elle la commente. Le compositeur populaire s’attache particulièrement aux faits divers : tout comme le peuple lui-même, il est avide de sensationnel. […] les chants les plus anciens de la tradition orale sont déjà remplis d’épisodes sanglants, dont le peuple raffole »33.
Diforc’hioù a-fet stil hag a-fet stumm a oa koulskoude etre ar c’hanaouennoù hengounel legadet dre gomz hag ar c’hanaouennoù war follennoù distag :
A-fed stil hag a-fed stumm e oant disheñvel-tre deus ar reoù all, savet « hep liv, na pluñv na paper ». Levezonet-bras ‘oa bet saverien chansonioù a sort-se gant pezh ‘veze moulet d’ar c’houlz-se, da lâret eo, gant levrioù a zevosion, blaz yezh ar gador-sarmon gante. Levezonet-bras ‘oant bet war ar memes tro gant ar c’hoariva, gant ar misterioù kozh, an trajediennoù, bet e-pad pell amzer plijadur vras ar bobl34.
4.1.2 Pezhioù-c’hoari
Al lodenn vrasañ eus an oberennoù bet savet e brezhoneg betek dibenn mare ar c’hrennvrezhoneg, a oa oberennoù relijiel (barzhonegoù relijius ha kentelius peurliesañ) evel
Buhez Mab Den, … ha pezhioù-c’hoari (Buhez santez Nonn, Ar Basion, Ar varn divesan, Buhez Genovefa a Vrabant, …) : ar pezh a rae Gwennole ar Menn « Le théâtre savant du XVe – XVIIe siècle » anezhi35.
33 Daniel GIRAUDON, Chansons populaires de Basse-Bretagne, p. 74.
34 Daniel GIRAUDON, « Prologoù ar c’hoariva ha kanaouennoù war follennoù distag e Breizh-Izel en 19vet
kantved », Klask, niv. 8, p. 33.
War-lerc’h ar XVIIvet kantved (pa ne c’haller ket testeniekaat hag-eñ e oa gwir ar fed-se a-raok ar XVIIvet kantved) e oa bet savet ha c’hoariet pezhioù-c’hoari pobl gant strolladoù
aktourien o tont eus ar bobl. Kreñv e oa bet an hengoun-se en Bro-Dreger ha derc’hel a reas betek dibenn an XXvet kantved. Titouret e vezomp diwar-benn an teatr pobl-se dre an testenioù roet dimp gant tud evel ar Marc’heg Christophe de Fréminville, pe c’hoazh dre an testenioù graet gant beajourien evel Adolphus Trollope. Daoust da dezenn Anatol ar Braz bezañ nac’het dibarded ar pezhioù-c’hoari pobl brezhonek e chom talvoudus e labour dre ma oa bet test Anatol ar Braz e-unan eus c’hoari an aktourien en Treger, pa oa yaouank.
250 dornskrid savetaet ha deuet betek ennomp a zo bet renablet gant Gwennole ar Menn dre o sujedoù36 :
- Heuliad an Testamant Kozh - Heuliad an Testamant Nevez - Heuliad ar sent, …
- Heuliad « an danvezioù romant » - Ar pezhioù-c’hoari farsus
- Dornskridoù Job Coat ha re August ar C‘horr
Ma oa bet savet ul lodenn eus ar pezhioù-c’hoari war-lerc’h 1650, e ranker resisaat e oa ul lodenn vat eus ar pezhioù-c’hoari a veze c’hoariet d’ar mare-se, betek deroù an XXvet
kantved, o tont eus dornskridoù savet da vare ar c’hrennvrezhoneg, a-raok 1650 ‘ta, o tiskouez a-wezhioù roudoù eus klotennoù diabarzh c’hoazh, manet amañ hag ahont er gwerzennoù.
Un doare da astenn kelennadurezh an Iliz hag ar feiz gatolik e-touesk ar bobl en diavaez diouzh mogeriad an iliz e oa bet ar pezhioù-c’hoari pobl en amzerioù kent dre o sujedoù kentelius. Gant an amzer e oa deuet ar pezhioù-c’hoari pobl-se da vezañ kaoz eus kudennoù ha dizurzhoù er gevredigezh pa veze savet abadennoù a c’halle padout meur a devezh a-wezhioù, ken ma oa bet difennet da c’hoari anezhe.
Hervez Daniel Giraudon e c’hallje bezañ ar c’hanaouennoù war follennoù distag bezañ kemeret a-wezhioù plas ar pezhioù-c’hoari :
Daoust hag eñ neuze, ne vije ket bet ramplaset komediancherien ar c’hoariva gant kanerien a-vicher war ar plasennoù, boutet (ha boostet) justamant gant ar pennoù bras : e servij an urzh hag an dud e karg e oant gant o chansonioù kentelius, hag a roe un heklev eus komzoù ar gador-sarmon37.
4.2 Lennegezh pobl dre gomz
36 Ibid., p. 49-52.
37 Daniel GIRAUDON, « Prologoù ar c’hoariva ha kanaouennoù war follennoù distag e Breizh-Izel en 19vet
Le véritable titre littéraire de la Bretagne, c’est sa merveilleuse collection, de jour en jour plus considérable, de légendes et de chants populaires » a skrive Joseph Loth en e oberenn « Chrestomathie bretonne »38.
Reiñ an anv a lennegezh d’un dra skignet ha legadet dre gomz a zo bet kizidik ha burutellet a-hed an amzer. Marcel Mauss a soñje dezhañ hag a lavare diwar-benn al lennegezh dre gomz :
Dès qu’il y a effort pour bien dire, et pas seulement pour dire, il y a effort littéraire39.
Klasket e oa bet krouiñ ha kinnig termenoù all evel ar ger « oralité littéraire » gant Per Jakez Helias :
C’est par une naïve prétention de lettré que l’on a pu parler de « littérature orale ». L’expression précise bien que l’adjectif est au service du nom, lequel importe au premier chef. Il eut été plus juste de renverser les termes et, du même coup, les valeurs respectives : oralité littéraire40.
Claude Hagège, diouzh e du, a ginnig d’ober gant ar ger « orature », ur ger a vefe par da hini a « lennegezh » evit ar pezh a sell ouzh ar skrid41:
La notion de style oral est à distinguer de celle de style parlé, cette dernière désignant l’usage ordinaire, plus ou moins éloigné de la langue écrite, qui est fait de la parole en situation d’interlocution. Le style oral est un véritable genre littéraire. Il s’agit d’une tradition culturelle qui paraît apporter une justification à la création d’un terme, orature, lequel deviendrait symétrique de celui d’écriture, entendue comme littérature42.
Tostoc’h diouzhimp, er boavezhioù 90, e oa bet krouet termenoù nevez evel « glad dre
gomz » (pe « patrimoine oral » liammet gant ar pezh a vez anvet « patrimoine immatériel » en
galleg hiziv an deiz), termen implijet gant kevredigezhioù evel da skouer hini Dastum.
Gant George Sand43, hervez doare, e vije bet krouet an termen-se a « lennegezh dre
gomz », goude embannadur kentañ ar Barzaz-Breiz e 1839, ha berzh an oberenn-se e saloñsoù
38 Joseph LOTH, Chrestomathie bretonne, p. 360.
39 Marcel MAUSS, Manuel d’ethnographie, Paris, 1947, p. 97. 40 Per Jakez HÉLIAS, Le quêteur de mémoire, p. 216-217.
41 Fañch POSTIC, « Histoire de la collecte et constitution de la littérature orale… », p. 47 : « Des chercheurs,
africanistes notamment, vont plus loin en proposant, comme le linguiste Claude Hagège, d’utiliser un terme spécifique, « orature », qui serait l’équivalent pour l’oral de « littérature » pour l’écrit ».
42 Claude HAGÈGE, L’homme de paroles, p. 110.
43 Meneget gant Fañch Postic, e « Le rôle d’Émile Souvestre dans le développement du mouvement d’intérêt
pour les traditions orales au XIXe siècle », p. 136 : « En définitive, ce n’est donc pas le moindre des mérites
d’Émile Souvestre que d’avoir contribué à attirer l’attention des lettrés sur l’intérêt de ce que, en 1858, quatre ans après la mort de l’écrivain morlaisien, George Sand appellera la « littérature orale », expression qui témoigne
ar Barizianed lennek (dre an troidigezhioù roet eus ar c’hanaouennoù an hini eo e voe priziet oberenn Kervarker dreist-holl gant an dud-se ha n’eo ket dre o stumm orin, anat eo). Implijet gant George Sand e 1858 e rakskrid Légendes rustiques44 e oa bet amprestet an termen gant
Fañch an Uhel45 ha gant Paul Sébillot46 pelloc’h, ha, tostoc’h diouzhimp, e kendalc’ho gouizieien evel Donatien Laurent, Per Denez, Fañch Postic, Gwenael an Dug, Yann-Ber Piriou d’ober gant an termen-se c‘hoazh…
Meur a danvez a ra al lennegezh dre gomz. En o zouesk e ranker ober un disaparti etre ar « genre majeur » ha « genre mineur » :
- « Genre mineur » al lennegezh dre gomz (ar pezh a rae Arnold Van Gennep47 al « littérature populaire fixée » dioutañ) a zo graet eus « formulennoù », « pedennoù », « lavarennoù », « troioù-lavar », … :
Le premier groupe […] correspond en fait […] à ce que la terminologie française réunit parfois sous l’expression de « genres mineurs » de la littérature orale. […] Van Genepp écrit : « Le principe est, dans tous les cas, que la formume (prière, incantation, comptine, dicton, proverbe, adage, etc.) se caractérise par la résistance aux modifications et même n’a de valeur magique, psychologique ou éthique qu’à la condition de se trasnmettre telle quelle, sans intervention déformante des récitants. »48.
- « Genre majeur » : Marie-Louise Tenèze a rae « genre majeur » eus al lennegezh dre gomz ar c’hontadennoù hag ar mojennoù (ar pezh a rae Van Gennep « littérature
populaire mouvante » anezhañ). Ouzhpennañ a raimp ar c’hanaouennoù hengounel ennañ
ivez.
bien du fait que la culture populaire orale n’est alors acceptée par le public lettré que dans la mesure où elle fait l’objet d’un important travail d’écriture ou de réécriture ».
44 George SAND, Rakskrid Légendes rustiques, p. 10 : « D’ailleurs, on ne saurait trop avertir les faiseurs de
recherches, que les versions d’une même légende sont innombrables, et que chaque clocher, chaque famille, chaque chaumière a la sienne. C’est le propre de la littérature orale que cette diversité ».
45 « Contes et Récits populaires des Bretons Armoricains », Revue de Bretagne et de Vendée, t. 25, 1869, p.
103-108. (Meneget gant Fañch Postic, « Le rôle d’Emile Souvestre dans le développement du mouvement d’intérêt pour les traditions orales au XIXe siècle », p. 127.
46 Paul SÉBILLOT, « Programme & but de la Société des Traditions Populaires », Revue des Traditions Populaires, 1re année n° 1, 25 janvier 1886, p. II : « Sous le nom de Littérature orale, on comprend ce qui pour
le peuple qui ne lit pas, remplace les productions littéraires des civilisés. Cette littérature a précédé la littérature écrite, et on la retrouve partout, plus ou moins vivante, suivant le degré d’évolution des peuples ».
47 Arnold VAN GENNEP, Manuel de folklore français cotemporain, t. IV, Bibliographie méthodique, p. 645 &
p. 716. (meneget gant Marie-Louise Tenèze, in « Introduction à l’étude de la littérature orale », Annales,
Economies, Sociétés, Civilisations, 24e année, no 5, 1969, p. 1105).
48 Marie-Louise TENÈZE, « Introduction à l’étude de la littérature orale », Annales, Economies, Sociétés, Civilisations, 24e année, n° 5, 1969, p. 1105.
II - Gwerzioù
1 - Termeniñ
An termen « gwerz » (gant e liester « gwerzioù ») o tont eus ar ger latin « versus » a vez implijet evit deskrivañ un « doare barzhoneg pobl, savet da vezañ kanet peurliesañ, a
dalvez da zanevellañ darvoudoù » hervez an termenadur roet gant ar Geriadur Brezhoneg49.
Ar C’hatholicon, kentañ geriadur brezhoneg eus dibenn ar XVvet kantved, a ro, diouzh e du, d’ar ger « guers », an droidigezh a « vers », « petit vers », « chanczon », « faire
chanczon », « chanczon quon chante aux enfans pour leur faire dormir ou cest chanczon faicte sur le mort », « chanczon vilaine ».
Pa studier kartenn 306 an ALBB50, e teu war-wel splann a-walc’h e oa bet respontet da
Ber ar Rouz e veze troet ar ger « chanson » gant ar ger « gwerz » el lodenn vrasañ eus ar brezhonegva, ha gant ar gerioù « kanaouenn » (un takad ledan a-walc’h a verzer e Kernev-Uhel hag ul linenn o vont eus Sant-Fiakr da g/Kraon, e Kernev-Izel) ha « kanenn » en un takad all, hini ar gevred (ar ger « sonenn » a gaver a-blasoù ivez, en arvor ar Morbihan).
Kartenn 306 ALBB Per ar Rouz (Chanson).
Jul Gros, diouzh e du, en e enklaskoù graet gantañ adalek deroù an XXvet kantved en Bro-Dreger, a ro d’ar ger « gwerz » ar ster a « complainte », ha « chanson » d’ar ger « son » : « Me a zo kollet ma zoniou ha ma gwerziou ganin, j’ai oublié mes chansons et mes
complaintes51 ». Reiñ a rae un adstumm d’ar ger « son », hini a « awidellou », anavezet
49 Geriadur Brezhoneg, Embannadur an Here, p. 502.
50 Pierre LE ROUX, Atlas Linguistique de la Basse-Bretagne (ALBB), kartenn niv. 306. 51 Jul GROS, Dictionnaire français-breton des expressions figurées, t.1, p. 252.
nebeutoc’h : « Gwechall e veze kanet awidellou evel-se, autrefois on chantait des chansons
comme cela (awidellou était à peu près synonyme de soniou)52 ». Implijet eo bet an termen-se
gant ar familh Konan ivez, evit anvañ pezhioù berr a veze kontet. Troet eo bet gante gant ar ger « anecdotes »53.
Gallout a reer notenniñ ivez e kemer ar ger gwerz ar ster a « ganaouenn » en brezhoneg ‘ta, tra ma vez roet d’ar ger gwers an hini a « gentel » e kembraeg. Diskouez a ra kement-se eo liammet strizh an daou c’her « kentel » ha « gwerz » en daou du a Vor Breizh, ha liammet a-bell ‘zo pa gaver doareoù gwerzaouiñ heñvel (tost e oa doare gwerzaouiñ ar c’hrennvrezhoneg ouzh an hini a reer « Cynghanedd Lusg » anezhañ e Kembre) betek mare ar c’hrennvrezhoneg.
Reiñ a ra Francis Favereau ar resisadennoù-mañ diwar-benn ar gerioù « gwerz » ha « kentel » :
Gwerz (chant dramatique et édifiant donc, mais aussi période , laps de temps, comme en vannetais gwerz sou / guersou) est le même terme que le gallois gwers (=lesson, prayer, verse… & turn, while…), ce qui n’est aps sans suggérer des usages mnémotechniques antiques, qu’on suppose avoir été ceux d’un apprentissage druidique, notamment la mémorisation de « leçons » (cf. gwers, et l’étymologie du mot kentel, leçon en breton et tirade…, apparenté à kan : chant)54.
Ar ger « kentel » a ro da grediñ ‘ta e vije bet skolioù e Breizh d’ur mare evit deskiñ an doare hengounel da werzaouiñ ha da sevel barzhonegoù. Sed aze ar pezh a oa meno Gwenael an Dug : soñjal a rae dezhañ e c’hallje bezañ bet ul liamm etre ar skolioù-se hag an anvioù-lec’h « Kerambars », « Kerbars », « Lec’hambars » a gaver e Breizh55.
Ret eo notenniñ ivez e ra kanerien ‘zo (evel ar vreudeur Morvan) an diforc’h etre
gwerzioù (kanaouennoù da selaou) ha kanaouennoù da zañsal : da lâret ez eo eo liammet start
an termenoù-se gant an tonioù implijet evit ar ganaouenn-mañ kanaouenn hag ar pal a vez roet dezhi. Kanaouennoù e-leizh a zo evel, da skouer, an hini brudet, Plac’h he daou bried a c’hall bezañ klevet bezañ kanet :
• Evel ur werz gant ar c’hoarezed Goadeg ha gant Louise Ebrel.
• War un ton da zañsal gant Manu Kerjean, ha gant ar vreudeur Morvan.
Embannet eo bet nevez ‘zo, e 2012, kanaouennoù (ul lodenn anezhe chomet diembann betek henn) kanet gant ar c’hoarezed Goadeg diwar aked kevredigezh Dastum. E-touesk ar c’hannaouennoù-se e kinnig Dastum unan eus ar c’hanaouennoù-se, « Deuet ganin-me plac’h yaouank » war donioù disheñvel :
52 Ibid. p. 205.
53 Familh KONAN, Tro ma c’hanton, p. 153-167.
54 Francis FAVEREAU, Bretagne contemporaine. Langue, culture, identité, p. 121.
55 Skrivañ a rae Francis Gourvil kement-mañ a-zivout an anv-lec’h Kerbarh : « Kerbarh. Vannes, 1955. Topon.
en Malguénac, en Neuillac, Plumelin (Morb.), auxquels il faut rattacher des Kerbarch, en Croix-Hanvec et Ploemel, id. Barh est ici la f. vannetaise du nom Le Bars, Le Barz, ancien n. de profession : « chanteur ambulant, ménétrier », identique au gall. bardd, « barde, poète », et qui se retrouve dans 6 Kerambars, et dans 4 Kerbars du Fin. Et des C.-N. », Francis GOURVIL, Noms de famille d’origine toponymique, p. 104.
[…] Nous avons choisi d’en donner trois versions différentes pour montrer leur grande liberté d’interprétation : une première version où deux des sœurs, Maryvonne et Anastasie, dialoguent sur deux lignes mélodiques cousines, une deuxième interprétation où les trois sœurs chantent à l’unisson sur l’air qu’elles qualifiaient « d’air du dimanche » et qu’elles utilisaient en concert ou, comme ici, pour un enregistrement sur disque, et enfin, une troisième interprétation où Anastasie livre un air complètement différent des deux enregistrements précédents »56.
Evel ma ouvez ar ganerien ober un diforc’h etre gwerzioù ha kanaouennoù da zañsal, e verkont an diforc’hioù a zo etre kanaouennoù all, diforc’hioù diazezet war an implij a vez graet eus ar c’hanaouennoù-se, ar pezh a ra Patrick Malrieu « Chants fonctionnels et
d’accompagnement57» anezhe :
- Chants à danser - Chants de marche
- Chants d’enfants, comptines - Berceuses
- Chants de travail - Les chants de marins
Pa vez amprestet pozioù ur werz (pe reoù ur son) evit bezañ kanet war un ton all, ha dreist-holl war un ton da zañsal, ne vez ket taolet pled kement-se ken da ster ar ganaouenn.
Miret ha roet e oa bet an anv-se a werz da ditl da ganaouennoù war follennoù-distag ‘zo evit o dispartiañ diouzh rummadoù kanaouennoù all anvet son, chanson, kanaouen,
kentel, exempl, recit, disput, buez, kimiad, cantic58… Resisaat a ra Daniel Giraudon,
diwar-benn an diforc’h merket etre ar rummadoù disheñvel-se :
Il y a incontestablement flottement. À dire vrai, seuls certains termes correspondent à une définition précise. D’autres, il faut bien le reconnaître, sont plus ou moins interchangeables. […] La gwerz tient une place particulière dans le répertoire populaire parce qu’elle est censée relater une histoire vraie. Le terme gwerz est encore bien connu en milieu populaire, peut-être grâce aux titres des feuilles volantes. Le mot récit est aussi employé dans ce sens par Iann ar Gwenn et d’autres59.
An hini kentañ oc’h ober implij eus an termen a werz en un oberenn skiantel a voe, hervez doare, Emil Souvestr, e 1834, er Revue des Deux Mondes, en e bennad-skrid « Poésies
56 Grands interprètes de Bretagne 5, Les sœurs Goadeg. Chanteuses du Centre-Bretagne, Dastum, 2012, p. 114. 57 Patrick MALRIEU, La chanson populaire de tradition orale en langue bretonne. Contribution à l’établissement d’un catalogue, p. 135-140.
58 Daniel GIRAUDON, Chansons populaires de Basse-Bretagne sur feuilles volantes, p. 62. 59 Ibid. p. 64.
