Het Capitool en de Reichstag
Sven Biscop
Een zittende president die de verkiezingsuitslag niet aanvaardt en zijn aanhangers opstookt om het parlement te bestormen dat op het punt staat zijn opvolger te bevestigen: dat heet een staatsgreep. Zo noemen vele Amerikaanse commentatoren de gebeurtenissen van 6 januari 2021 in Washington ook.
Achteraf lijkt het alsof elke mislukte staatsgreep gedoemd was om te falen. En een mislukking heeft altijd iets belachelijks. Een coup in een gehoornde bizonmuts is even onnozel als een putsch in lederhosen. Maar velen die gelachen hebben met Hitlers mislukte putsch in München in 1923 hebben dat tien jaar later, toen de Nazi’s wel aan de macht kwamen, met hun leven betaald.
Minder dan een maand nadat hij kanselier werd, gebruikte Hitler de brand in de Reichstag om de dictatuur te installeren. Net zo hadden Trumps volgelingen vorige week het Capitool kunnen innemen, waarop Trump wellicht hoopte de noodtoestand uit te roepen en de machtsoverdracht te blokkeren. Deze staatsgreep had met andere woorden kunnen lukken.
Hij is mislukt, dus een zucht van verlichting is toegelaten. Maar dat het geprobeerd is, is al erg genoeg. Als de parallellen met 1923 ons iets kunnen leren, dan dit: nu is niet het moment voor vergevingsgezindheid.
Hitler kwam er licht vanaf en beschouwde dat als een aanmoediging.
Trumps schaamteloze en kinderachtige ontkenning (Ik heb het niet gedaan!), is geen verrassing. Net zo min de protesten dat het allemaal goed bedoeld was, dat het om eenvoudige, godvrezende burgers ging, geleid door patriotisme en misleid door infiltranten. Quatsch!
Er moet streng opgetreden worden tegen de leiders van de coup, te beginnen met Trump zelf, om hen finaal in diskrediet te brengen. Wat niet mag gebeuren is dat Trump en zijn troep hier mee weg komen en hun eigen partij oprichten. Dat zou de Republikeinen splitsen, tot voordeel van de Democraten. Maar toelaten dat het Trumpisme zich installeert als een vaste, giftige kracht in de Amerikaanse politiek, zou een enorme vergissing zijn. Dit zijn geen democraten, en ze zullen het opnieuw proberen.
De leiders van de Republikeinen zijn hun eer al lang kwijt, toen ze Trump nomineerden en doorheen zijn presidentschap bleven steunen. Ze kunnen beginnen iets goed te maken door in hun laatste dagen aan de macht kordate juridische actie op te starten. Zoveel zijn ze aan Joe Biden en alle democraten (met kleine “d) verschuldigd.
De vergelijking met de machtsgreep van de Nazi’s is niet vergezocht: dit zijn dezelfde fascistische methoden. En fascisme moet niet goedgepraat worden, maar uitgeroeid. De geschiedenis toont immers aan dat niks onvermijdelijk is. De VS was niet voorbestemd om een democratie te worden en zal niet onvermijdelijk democratisch blijven. Hetzelfde geldt voor alle lidstaten van de EU.
Laat dit dan ook de EU aansporen om eindelijk radicaal op te treden tegen de antidemocraten in eigen rangen. Recent heeft de EU precies daarvoor nieuwe instrumenten gecreëerd. Die moet ze gebruiken: niet halfhartig, maar tot de autoritaire tendens gebroken is; niet ooit eens, maar nu. Want tot nu toe heeft de EU de antidemocraten in Hongarije en Polen in feite gesubsidieerd. Dat moet stoppen. EU-lidmaatschap moet net een absolute garantie zijn tegen elke afbrokkeling van de democratie.
Als ze hun binnenlandse politiek niet repareren, zullen zowel de VS als de EU sterk belemmerd blijven in hun buitenlands beleid. Het verlies aan geloofwaardigheid is gigantisch. Net nog werd de EU bekritiseerd omdat ze zogezegd haar waarden zou verraden door een investeringsakkoord met China te sluiten. Wat denken de critici dat het effect is van de bestorming van het Capitool? Dit is een directe bevestiging van de boodschap van de Chinese Communistische Partij aan de Chinese burgers: jullie hebben misschien minder vrijheden, maar wij brengen stabiliteit en welvaart – en zie maar wat het alternatief is.
Het punt van buitenlands beleid is om je eigen samenlevingsvorm, je
“way of life”, te beschermen. Dat betekent, ten eerste, dat het doel niét is anderen ervan te overtuigen. De wereldpolitiek is geen confrontatie tussen democraten en dictators, maar een ontmoeting tussen staten die hun belangen nastreven, en die tegelijk concurreren en samenwerken. De VS en de EU kunnen China en anderen bekritiseren, maar ze kunnen hen niet dwingen hun binnenlands model te veranderen – een samenleving kan alleen zichzelf veranderen. Washington en Brussel kunnen echter wel optreden om China te dwingen de regels te respecteren in zijn relaties met andere staten.
Maar, ten tweede, een staat zonder sterke interne consensus over de eigen “way of life”, kan zijn belangen niet verdedigen. Het Chinese regime weet heel goed welk model het wil handhaven. De VS en de EU zorgen er maar beter voor dat ze weten wat democratie betekent – voor henzelf.
Prof. Dr. Sven Biscop leidt het programma “Europa in de wereld”
aan het Egmont – Koninklijk Instituut voor Internationale Betrekkingen in Brussel en doceert aan de Universiteit Gent.
