A Celebração da «Feria Quinta in Cœna Domini»257, no Breviarium Bracarense de
Dom Manuel Vieira de Matos, é uma Solenidade de I Ordem, contendo elementos próprios para as Horas de: Matinas (I, II, III Nocturno), Laudes, Prima, Tércia, Sexta, Noa, Vésperas e Completas.
1.2.5.1.1. Matinas
A Hora de Matinas consta, no I Nocturno, de três salmos: «Salvum me fac, Deus» (Salmo 68), «Deus, in adjutórium meum inténde» (Salmo 69), «In te, Dómine, sperávi, non confúndar in ætérnum» (Salmo 70), todos eles com a particularidade de terminarem com o versículo «Miserére nostri, Dómine. Miserére nostri»258. As antífonas
correspondentes a estes salmos são as seguintes: 1. para o Salmo 68: «Zelus domus tuæ* comédit me, et opróbria exprobántium tibi cecidérunt super me»259; 2. para o Salmo 69,
256Tal como se pode ler no mesmo Breviarium Bracarense, «PARS HIEMALIS», 1074-1075: «R./
br.».
257 “FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, in Breviarium Bracarense, 550-576. 258 “FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 552.
85
«Avertántur retrórsum, * et erubéscant, qui cógitant mihi mala»260; 3. para o Salmo 70,
«Deus meus, * éripe me de manu peccatóris»261. Terminada recitação do último Salmo,
diz-se o versículo «v/. Cogitavérunt ímpii, et locúti sunt nequítiam», «R/. Iniquitátem in
excélso locúti sunt»262.
As leituras do I Noturno são: (1.ª Leitura) «Lectio j/ Incipit Lamentátio Jeremíæ Prophétæ», do Livro das Lamentações, capítulo 1, versículos 1-14: «Quómodo sedet sola cívitas plena pópulo»; (2.ª Leitura) «Lectio ij», do mesmo Livro, «Et egréssus est a fília Sion omnis decor ejus»; (3.ª Leitura) «Lectio iij», «Manum suam misit hostis ad ómnia desiderabília ejus».
Os Versículos263, depois das Leituras, respetivamente constam do seguinte: para a
1.ª Leitura, «R/. In monte Olivéti orávit ad Patrem: Pater, si fíeri potest, tránseat a me
calix iste: *Spíritus quidem promptus est, caro autem infírma. v/. Vigiláte, et oráte, ut non intrétis in tentaiónem. Spíritus»264; para a 2.ª Leitura, «R/. Tristis est ánima mea usque ad
mortem: sustinéte hic, et vigiláte mecum: nunc vidébitis turbam, quæ circúmdabit me: * Vos fugam capiétis, et ego vadam immolári pro vobis. v/. Ecce appropínquat hora, et Fílius hóminis tradétur in manus peccatórum. Vos»265; para a 3.ª Leitura, «R/. Ecce
vídiums eum non habéntem spéciem, neque decórem: aspéctus ejus in eo non est: hic peccáta nostra portávit, et pro nobis dolet: ipse autem vulnerátus est propter iniquitátes nostras: * Cujus livóre sanáti sumus. v/. Vere languóres nostros ipse tulit, et dolóres nostros ipse portávit. Cujus. Ecce»266.
Para o II Noturno, encontram-se estes Salmos: Salmo 71, «Deus, judícium tuum regi da»267; Salmo 72, «Quam bonus Israël Deus»268; Salmo 73, «Ut quid, Deus, repulísti
in finem»269. E as respetivas Antífonas: para o Salmo 71, «Liberávit Dóminus * páuperem
260“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 552. 261 “FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 553. 262“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 554-555.
263Antes da 1.ª Leitura, lê-se a seguinte rubrica: «Neste tríduo, depois dos versículos dos Noturnos [I,
II II], diz-se em secreto o Pater Noster, sem pronunciar [a parte que diz] Et ne nos: nem a Absolvição, nem se dão as Bênçãos antes das Leituras; mas comece-se imediantamente, e no fim das Leituras não se dis [o] Tu autem, mas as primeiras três Leituras de Jeremias finalizam como abaixo». Cf. FERIA QUINTA CŒNA DOMINI, 555.
264“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 555-556.Aqui, o Ofício inclui uma rubrica, antes deste
Versículo: «Sic terminantur Lectiones de Lamentationibus in hoc tríduo», isto é: «Assim se terminam as Leituras das Lamentações neste tríduo».
265“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 556. 266“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 557. 267“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 557. 268“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 559. 269“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 560.
86
a poténte, et inópem, cui non erat adjútor»270; para o Salmo 72, «Cogitavérunt ímpii, * et
locúti sunt nequítiam: iniquitátem in excélso locúti sunt»271; para o Salmo 73, «Exsúrge,
Dómine, * et júdica causam meam»272. No fim de cada salmo, antes da repetição da
Antífona, diz-se também, como no I Noturno – em vez do «Glória Patri» - o versículo «Miserére nostri». Antes das Leituras, diz-se o versículo «v/. Deus meus, éripe me de manu peccatóris», «R/. Et de manu contra legem agéntis et iníqui»273 e reza-se o Pai nosso
em silêncio, como consta a rubrica anterior à «Lectio j», do I Noturno274.
Recitados os Salmos do II Noturno, prossegue-se às Leituras iv, v e vj. A «Lectio iv» é retirada de um Tratado de Santo Agostino sobre os Salmos: «Exáudi, Deus, oratiónem meam, et ne despéxeris»275. A «Lectio v» continua do mesmo Tratado:
«Utinam ergo qui nos modo exércent»276. A «Lectio vj», também de Santo Agostinho,
segue o mesmo texto: «Quóniam vidi iniquitátem et contradictiónem in civitáte»277.
Os Versículos, no final de cada uma das Leituras do II Noturno, correpondem ao seguinte, pela ordem: «R/. Amícus meus ósculi me trádidit signo: quem osculátus fúero,
ipse est, tenéte eum: hoc malum fecit signum, qui per ósculum adimplévit homicídium. * Infélix prætermísit prétium sánguinis, et in fine láqueo se suspéndit. v/. Mélius illi fúerat, si natus non fuísset homo ille. Infélix»278 (Lectio iv); «R/. Unus ex discípulis meis tradet
me hódie: Væ illi, per quem tadar ego: * Mélius illi erat, si natus fuísset. v/. Qui intíngit mecum manum in parópside, hic me tradet in manus peccatórum. Mélius illi»279 (Lectio
v); «R/. Eram quasi agnus ínnocens: ductus sum ad immolándum, et nesciébam: consílium
fecérunt inimíci mei advérsum me, dicéntes: * Veníte, mittámus lignum in panem ejus, et eradámus eum de terra vivéntium. v/. Omnes inimíci mei advérsum me cogitábantmala mihi: verbum iníquum mandavérunt advérasum me, dicéntes. Veníte. Eram quasi»280
(Lectio vj).
270“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 557. 271“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 558-559. 272“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 560. 273“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 562. 274 Cf. “FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 555. 275“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 562. 276“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 563. 277“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 563. 278“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 562. 279“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 563. 280“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 564.
87
No III Noturno, recitam-se os Salmos 74 («Confitébimur tibi, Deus»281), 75 («Notus
in Judǽa Deus»282) e 76 («Voce mea ad Dóminum clamávi»283), com as seguintes
Antífonas: «Dixi iníquis: * Nolíte loqui advérsus Deum iniquitátem»284 (Salmo 75);
«Terra trémuit* et quiévit, dum exsúrgeret in judício Deus»285 (Salmo 75); «In die
tribulatiónis * meæ Deum exquisívi mánibus meis»286 (Salmo 76). O versículo «Miserére
nostri» acompanha, mais uma vez, o final da recitação de cada Salmo. Antes das Leituras, diz-se o versículo «v/. Terra térmuit, et quiévit. R/. Dum exsúrget in judício Deus»,
seguido do Pai nosso em secreto287. Seguem-se as Leituras mesmas: «Lectio vij», retirada
da Sagrada Escritura – 1.ª Epístola de São Paulo aos Coríntios, capítulo 11, versívulos 17-34: «Hoc autem præcípio: non laudans quod non in mélius»288 ; «Lectio viij»: «Ego
enim accépi a Dómino quod et trádidi vobis» (do mesmo Livro)289; «Lectio ix»: «Itaque,
quicúmque manducáverit panem hunc»290. Os Versículos correspondentes a estas
Lectiones são os seguintes: «R/. Una hora non potuístis vigiláre mecum, qui
exhortabámini mori pro me? * Vel Judam non vidétis quómodo non dormit, sed festínat trádere me Judǽis? v/. Quid dormítis? Súrgite, et oráte, ne intrétis in tentatiónem. Vel Judam»291 (Lectio vij); «R/. Senióres pópuli consílium fecérunt, * Ut Jesum dolo tenérent,
et occíderent: cum gládiis, et fústibus exiérunt tamquam ad latrónem. v/. Collegérunt Pontífices, et Pharisǽi concílium. Ut Jesum»292 (Lectio viij); «R/. Revelábunt cæli
iniquitátem Judæ, et terra advérsus eum consúrget, et maniféstum erit peccátum illíus in die furóris Dómini, * Cum eis, qui dixérunt Dómino Deo, Recéde a nobis, sciéntiam viárum tuárum nólumus. v/. In die tribulatiónis servábitur, et ad diem ultiónis adducétur. Cum eis. Revelábunt»293 (Lectio ix).
281“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 564. 282“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 565. 283“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 566. 284“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 564. 285“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 565. 286“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 565. 287Cf. “FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 567. 288“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 567. 289“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 567. 290“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 568. 291“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 567. 292“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 568. 293“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 569.
88 1.2.5.1.2. Laudes
As Laudes da Quinta-feira Santa seguem a Salmodia da Féria294 com quatro Salmos
e um Cântico, com as seguintes Antífonas: «Ant 1 Justificéris, Dómine, * in sermónibus tuis, et vincas cum judicáris», «[Ant.] 2 Dóminus * tamquam ovis ad víctimam ducuts est, et non apéruit os suum», «[Ant.] 3 Contrítum est * cor meum in médio mei, contremuérunt ómnia ossa mea», «[Ant.] 4 Exhortátus es * in virtúte tua, et in refectióne sancta tua, Dómine», «[Ant.] 5 Oblátus est * quia ipse vóluit, et peccáta nostra ipse portávit»295. Os Salmos, propriamente, inserem-se na «Feria quinta ad Laudes II»296, isto
é, da Salmodia da II Semana do Saltério: o Salmo 50, «Miserére mei Deus»297; o Salmo
89, «Dómine, refúgium factus es nobis»298; o Salmo 35, «Dixit injústus ut delínquat in
semetípso»299; o Cântico «Cantémus Dómino»300 (Êxodo 15, 1-19); e o Salmo 146,
«Laudáte Dóminum quóniam bonus est psalmus»301.
No Tríduo, não se lê o Capitulum nem se canta o Hino. Segue-se o Versículo «v/. Christus factus est pro nobis obédiens usque ad mortem», «R/. Mortem autem crucis».
Depois, reza-se o Cântico Evangélico Benedictus, com a Antífona própria de Quinta-feira Santa: «Tráditor autem * dedit eis signum, dicens: Quem osculátus fúero, ipse est, tenéte eum». Enquanto se recita este Cântico, com apenas uma vela acesa no candelabro triangular – a vela que se encontra no topo – apagam-se as seis velas do Altar, desde o Versículo «v/. Ut sine timóre» (do Cântico) até ao útimo e vão-se apagando as demais velas ao longo da Igreja. Ao ser repetida a Antífona, toma-se a vela do candelabro, colocando-a debaixo do Altar, do lado da Epistola. Terminada a Antífona do Benedictus, dizem-se, de joelhos302, as Preces: «Kýrie, eléison. Christe, eléison. Kýrie, eléison.
Dómine, miserére. Christus Dóminus. Factus obédiens usque ad mortem»303, intercaladas
com os Versículos: «v/. Qui passúrus advenísti propter nos», «v/. Qui, expánsis in cruce mánibus, traxísti ad te ómnia sǽcula» e «Qui prophétice prompsísti: Ero mors tua, o
294Cf. “FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 569. «Psalmi de Feria 2 loco, 270». 295“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 569.
296“Feria quinta ad Laudes II”, in Breviarium Bracarense, 270-276. 297“Feria quinta ad Laudes II”, 270.
298“Feria quinta ad Laudes II”, 272. 299“Feria quinta ad Laudes II”, 273. 300“Feria quinta ad Laudes II”, 274. 301“Feria quinta ad Laudes II”, 275.
302“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 569. 303“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 569 e 570.
89
mors»304, terminando com o Versículo cantado, por uma pessoa a alta voz305: «v/. Mortem,
mortem autem crucis»306.
No fim, diz-se o Pai nosso, em silêncio, e, a meia voz, o Salmo 50 («Miserere mei, Deus»). Em seguida, o Presidente diz: «Orémus», rezando a oração final: «Réspice, quǽsumus, Dómine, super hanc famíliam tuam, pro qua Dóminus noster Jesus Christus non dubidávit mánibus tradi nocéntium, et crucis subíre torméntum»307, dizendo em
silêncio a conclusão desta oração («Qui tecum»)308. Dita a Oração, «faça-se ruído e algum
estrondo: e em seguida leve-se a vela acesa de sob o Altar, e todos se levantem e saiam em silêncio»309.
1.2.5.1.3. Prima, Tertia, Sexta, Noa
As Horas Prima, Tércia, Sexta e Noa iniciam pelas secretas do Pai nosso e da Ave Maria. Em seguida, recita-se a Antífona, com os Salmos do Domingo e, para a Hora Prima, os Salmos das Festas310. Cada Hora tem um Antífona própria, a saber: «Accépto
pane* Judas trádidit Dóminum, sicut promíserat princípibus sacerdótum»311 (Prima); «Si
male locútus sum, * testimónium pérhibe de malo, si autem bene, cur me cædis?»312
(Tércia); «Ante diem festum Paschæ, * sciens Jesus, quia venit hora ejus: cum dilexísset suos, in finem diléxit eos»313 (Sexta); «Replévit, * et inebriávit me amaritúdine inimícus
meus»314 (Noa).
Os Salmos de Domingo (Tércia, Sexta e Noa) são os seguintes, segundo as Horas: a) Tércia: «118, iij», «Legem pone mihi, Dómine»315; «118, iv», «Memor esto verbi tui
servo tuo»316; «118, v», «Bonitátem fecísti cum servo tuo, Dómine»317. b) Sexta: «118,
vj», «Defécti in salutáre tuum ánima mea»318; «118, vij», «Quómodo diléxi legem tuam,
304“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 570. 305Cf. “FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 570. 306“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 570. 307“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 570. 308Cf. “FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 570. 309“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 570. 310Cf. “FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 570. 311“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 571. 312“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 571. 313“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 571. 314“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 571. 315“Dominica ad Tertiam”, 104.
316“Dominica ad Tertiam”, 105. 317“Dominica ad Tertiam”, 106. 318“Dominica ad Sextam”, 108.
90
Dómine?»319; «118, viij», «Iníquos ódio hábui»320. c) Noa: «118, ix», «Mirabília
testimónia tua»321; «118, x», «Clamávi in toto corde meo»322; «118 xj», «Príncipes
persecúti sunt me gratis»323. Para a Hora Prima, segue o Ofício conforme as Festas.
No fim, em todos os dias do Tríduo Pascal – Quinta, Sexta e Sábado –, ao fim de cada uma das Horas Prima, Tércia, Sexta e Noa, reza-se, de joelhos e em silêncio: o Pai nosso; o Salmo 50 («Miserére mei, Deus») e a Oração final, «Réspice, quǽsumus». Na Hora Prima, não se anuncia o Martirológio324.
1.2.5.1.4. Vésperas
A celebração de Vésperas, na Quinta-feira Santa, inicia com a Antífona «Cálicem * salutártis accípiam, et nomen Dómini invocábo» e o Salmo 115, o qual lhe corresponde: «Crédidi, propter quod locútus sum»325. Dá-se do seguinte modo: dita a Hora Nona,
celebra-se a Missa, finda a qual o Celebrante expõe, em cima do Altar, o Santíssimo na Custódia e incensa-o. Depois, tomando a Custódia nas mãos e voltado para o povo, inicia a Antífona «Cálicem», à qual respondem os Cantores, continuando o Salmo 115 e tudo o mais. Dali, o Sacerdote procede em Procissão (durante as Vésperas) para o lugar preparado, onde repõe o Santíssimo, voltando, enfim, ao Altar326.
A Salmodia para Vésperas compreende cinco Salmos com Antífonas próprias, a saber: 1. «Ant. Cálicem […] Psalmus 115 / Crédidi […]»327; 2. «Ant. Cum his, * qui
odérunt pacem, eram pacíficus: dum loquébar illis, impugnábant me gratis. / Psalmus 119 / Ad Dóminum cum tribulárer clamávi […]»328; 3. «Ant. Ab homínibus * iníquis líbera
me, Dómine. / Psalmus 139 / Eripe me, Dómine, ab hómine malo […]»329; 4. «Ant.
Custódi me* a láqueo, quem statuérunt mihi, et a scándalis operántium iniquitátem. / Psalmus 140 / Dómine, clamávi ad te, exáudi me […]» 330; 5. «Ant. Considerábam * ad
déxteram, et vidébam, et non erat qui cognósceret me. / Psalmus 141 / Voce mea ad
319“Dominica ad Sextam”, 109. 320“Dominica ad Sextam”, 109. 321“Dominica ad Nonam”, 111. 322“Dominica ad Nonam”, 112. 323“Dominica ad Nonam”, 113.
324“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 571. 325“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 572. 326Cf. “FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 571. 327“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 572. 328“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 572. 329“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 573. 330“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 574.
91
Dóminum clamávi […]» 331. No final de cada Salmo, como nas Horas anteriores, em vez
do «Glória Patri», diz-se «Miserére nostri»332.
Entretanto, omitindo o Capitulum e o Hymnus, como nas Laudes, diz-se o Versículo: «Christus factus est pro nobis obédiens usque ad mortem. R/. Mortem autem
crucis»333. Após este Versículo, o celebrante diz a Antífona do Magnificat: «Cœnántibus
autem illis, * accépit Jesus panem, et benedíxit, ac fregit, dedítque discípulis suis». No fim do Cântico, depois de repetida a Antífona, o Sacerdote diz: «v/. Dóminus vobíscum» e a Oração final, «Refécti vitálibus aliméntis»334, com a conclusão («Qui vivis») em
silêncio335. As rubricas acrescentam a obrigação de rezar, de joelhos, o Pai nosso e o
Salmo 150 «Miserére mei, Deus». 1.2.5.1.5. Completas
A Hora de Completas inicia com as orações do Pai nosso e a da Avé Maria e o início da Antífona «In pace in idípsum» 336. Seguem-se os Salmos de Domingo: Salmo 4, «Cum
invocárem exaudívit me Deus justítiæ meæ» 337, e o Salmo 133 «Ecce nunc benedícite
Dóminum»338. Em vez do Salmo 90 (de Domingo)339, recita-se o Salmo 30, «In te,
Dómine, sperávi» (de Segunda-feira, para a Hora Sexta)340. Depois da recitação da
Salmodia, diz-se o Responsório: «v/. Christus factus est pro nobis obédiens usque ad mortem», «R/. Mortem autem crucis», seguindo-se o Cântico Evangélico Nunc dimíttis,
com a sua Antífona: «Cœnántibus autem illis, * accépit Jesus panem et benedíxit, ac fregit detíque discípulis suis»341. No fim, reza-se o Pai nosso em silêncio e de joelhos, com o
Salmo 50, «Miserere mei, Deus» e a Oração «Réspice, quǽsumus», como nas Laudes342.
331“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 574. 332Cf “FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 572-575. 333“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 575. 334“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 575. 335Cf. “FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 576. 336“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 576.
337“Dominica ad Completorium”, in Breviarium Bracarense, 118. 338“Dominica ad Completorium”, 120.
339Cf. “Dominica ad Completorium”, 119.
340“FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 576. Cf ainda: “Feria secunda ad Sextam”, in Breviarium
Bracarense, 152.
341 “FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 576. 342 Cf. “FERIA QUINTA IN CŒNA DOMINI”, 576.
92 1.2.5.2. Sexta-feira Santa
O Breviário Bracarense de 1920-1922 contempla a celebração de Sexta-feira Santa como Solenidade de I Ordem. Os elementos apresentados neste livro litúrgico (na «PARS VERNA»)343 para o segundo dia do Tríduo Pascal compreendem as Horas seguintes:
Matinas (I, II, II Noturno), Laudes, Prima, Tércia, Sexta, Noa e Vésperas. 1.2.5.2.1. Matinas
O Rito Bracarense, conforme o Breviarium do Arcebispo Vieira de Matos, inclui, para o Ofício do «I Nocturno» de Sexta-feira Santa, três Salmos com três Leituras. Os Salmos são: Salmo 2, «Quare fremuérunt Gentes»; Salmo 21, «Deus, Deus meus, réspice in me»; Salmo 26, «Dóminus illuminátio mea» – com as respetivas Antífonas: para o Salmo 2, «Astitérunt reges terræ, * et princípes convenérunt in unum, advérsus Dóminum, et advvérsus Christum ejus»344; para o Salmo 21, «Divisérunt sibi * vestiménta mea, et
super vestem meam misérunt sortem»345; para o Salmo 26, «Insurrexérunt in me* testes
iníqui, et mentíta est iníquitas sibi»346.
As Leituras do I Noturno são: 1. «Cogitábit Dóminus dissipáre murum fíliæ Sion» (Lamentações 2, 8-15)347; 2. «Mátribus suis dixérunt»348; 3. «Ego vir videns paupertátem
meam» (Lamentações 3, 1-9)349. Os Responsórios: 1. para a «Lectio j»: «R/. Omnes amíci
mei dereliquérunt me, et prævaluérunt insidiántes mihi: trádidit me, quem diligébam: et terribílius óculis plaga crudéli percutiéntes, * Acéto potábant me. v/. Et dedérunt in escam meam fel, et in siti mea. Acéto»350. 2. para a «Lectio ij»: «R/. Velum templi scissum est,
et omnis terra trémuit: latro de cruce clamábat, dicens: * Meménto mei, Dómine, dum véneris in regnum tuum, v/. Petræ scissæ sunt, et monuménta apérta sunt, et multa córpora sanctórum, qui dormíerant, surrexérunt. Memento mei»351; 3. para a «Lectio iij»: «R/.
Vínea mea elécta, ego te plantávi: * Quómodo convérsa es in amaritúdinem, ut me crucifígeres, et Barábbam dimítteres? v/. Sepívi te, et lápides elégi ex te, et ædificávi turrim in médio tui. Quómodo convérsa»352.
343“FERIA SEXTA IN PARASCEVE”, in Breviarium Bracarense, 577-599. 344“FERIA SEXTA IN PARASCEVE”, 577.
345“FERIA SEXTA IN PARASCEVE”, 578. 346 “FERIA SEXTA IN PARASCEVE”, 580. 347 “FERIA SEXTA IN PARASCEVE”, 581. 348“FERIA SEXTA IN PARASCEVE”, 582. 349“FERIA SEXTA IN PARASCEVE”, 583. 350“FERIA SEXTA IN PARASCEVE”, 582. 351“FERIA SEXTA IN PARASCEVE”, 582. 352“FERIA SEXTA IN PARASCEVE”, 583.
93
O II Noturno contém três Salmos e três Leituras. Os Salmos com suas Antífonas constam do seguinte: 1. «Ant. Vim faciébant * qui quærébant ánima meam» – Salmo 37: «Dómine, ne in furóre tuo árguas me» 353 ; 2. «Ant. Confundántur* et revereántur, qui
quærunt ánimam meam, ut áuferant eam» – Salmo 39: «Exspéctans expectávi Dóminum»354; 3. «Ant. Aliéni * insurrexérunt in me, et fortes quæsiérut ánimam meam»
– Salmo 53: «Deus, in nómine tuo salvum me fac»355.
Depois dos Salmos, diz-se o Versículo: «v/. Insurrexérunt in me testes iníqui. R/. Et