O Papa Pio X foi responsável pela reforma do Breviário Romano, no incío do século XX. Emitindo a Constituição Apostólica Divino Afflatu, de 1 de novembro de 1911250,
pretendeu retomar a antiga tradição de se recitarem, numa só semana, os cento e cinquenta salmos presentes na Sagrada Escritura, conferindo, ao mesmo tempo, mais importância ao Ofício do Domingo. A disposição do Saltério Romano adquire, então, uma nova disposição, alterada apenas com a reforma litúrgica operada após o Concílio Vaticano
249Cf. «Ordinarium divini», Breviarium Bracarense, 42. – As rubricas assinalam (tradução livre):
«Quer se siga imediatamente, ou não, o ofício de Matinas do dia seguinte, diz-se sempre a Antífona ‘Salve Regína’, seja na recitação pública, seja na recitação privada do Ofício divino».
78
II251. As alterações introduzidas, por essa altura, no Ofício divino foram publicadas num
texto sucessivo ao da mesma Constituição252.
O Breviarium Bracarense de 1920-1922, de Dom Manuel Vieira de Matos – como atesta a Bula Sedis Hujus253 – seguiu a reforma de Pio X, pelo que se pode ver a partir do
«INDEX GENERALIS», no qual é apresentada, a seguir ao Ordinarium, uma disposição do «Psalterium» em uma única semana, desde o domingo até ao sábado. Em cada um dos dias, encontra-se a organização da Salmodia, com as Antífonas correspondentes, bem como os Hinos apropriados, para cada uma das Horas: começando pelas Matinas (I, II e III Noturnos, com três salmos, respetivamente), seguem-se as Laudes (3 salmos); depois, as Hora Prima (3 salmos), Tércia (3 salmos), sexta (3 salmos) e Noa (3 salmos); no fim, as Vésperas (5 salmos) e as Completas (3 salmos).
1.2.3. Hinos
A comparação das secções dos Hinos, no Breviário Bracarense reformado de 1920/1922, é importante ser feita para ver se, realmente, foram tidos em conta os desejos do Clero ao tempo de Dom Baptista da Cunha, a quem pediram para serem adotados os «os hymnos antigos, que D. Rodrigo de Moura Telles substituiu»254. No presente, limito-
me a elencá-los, em jeito de índice.
1.2.3.1. Hinos da «Pars Hiemalis»
Segundo o Índice do mesmo Breviário, este é o elenco dos Hinos, pela ordem alfabética:
A B C
Æterna cæli gloria Æterna Christi munera Æterne rerum Conditor Ales diei nuntius Alto e Sionis vertice A solis ortus cardine Audit tyranus anxius Aurora jam spargit Aurora soli prævia Ave, maris stella
Beate Pastor, Petre Bella dum late
Cælestis urbs Jerusalem Cæli Deus sanctissime Cœlo Redemptor prætulit Christo profusum Consors paterni luminis Creator alme siderum Crudelis Herodes Deum
251Cf. AAS, 63 (Roma: 1971), 527-535. 252Cf. AAS, Vol. III (Roma: 1911), 639-651.
253Cf. nesta Dissertação o ponto 4.5. do II Capítulo. Cf. também, na mesma: ANEXO A, 161. 254 Ferreira, Estudos Historico-Liturgicos, 259.
79
D E F
Deus, tuorum militum Egregie Doctor, Paule En clara vox redarguit Exsultet orbis gaudiis
Fortem virili pectore
H I J
Hominis superne
Hujus oratu, Deus alme, nobis Immense cæli Conditor Invicte Martyr unicum Iste Confessor Domini
Jam lucis orto sidere Jam sol recedit igneus Jesu, corona celsior Jesu, corona Virginum Jesu, decus angelicum Jesu, dulcis memoria Jesu, Redemptor… Quem Jesu, Rex admirabilis
L M N
Lætare et hymnum concine Læti sodales
Lucis Creator optime Lustra sex
Lux alma, Jesu, mentium Lux ecce surgit
Lux festa Bracarensibus
Magnæ Deus potentiæ Martinæ celebri Matris sub almæ
Memento, rerum [Conditor] *
Non illam crucians Nox atra rerum Nox, et tenebræ Nunc, Sancte, nobis
O P Q O gloriosa Virginum Omnis expertem O sola magnarum Pange, lingua Præclara custos Primo die, quo Trinitas
Quem terra, pontus Quid Lusitanos Quodcumque in orbe
R S T
Rector potens
Regem tremendæ gloriæ Rerum Creator optime Rerum Deus
Rex gloriose Martyrum
Salvete, Christi Vulnera Salvete, flores Martyrum Sanctorum meritis Sic patres vitam Somno refectis artubus Splendor paternæ gloriæ Summæ Parens
Te Deum laudamus Te dicimus præconio Tellurius alme Conditor Te lucis ante terminum Te, Mater alma Tu natale solum Tu Trinitas Unitas
U V
Urbis o nostræ columen Veni, Redemptor Gentium Verbum supernum, prodiens Veri, Tonantis unicum Virginis Proles Virgo singularis Vox sonat Sponsi
80 1.2.3.2. Hinos da «Pars Verna» (1921)
A B C
Ad Regis Agni dapes Æterna Christi munera * Æterne Rex altissime Alto e Sionis vertice * Athleta Christi nobilis Audi, benigne Conditor Aurora Cælum purpurat Aurora soli prævia Ave, maris stella *
Beata nobis gaudia Beate Pastor Petre * Bella dum late
Cælestis urbs Jerusalem * Cælitum, Joseph, decus Chorus noster solemniter Christo profusum *
D E F
Deus, tuorum militum *
Dum nocte pulsa * Ex more docti Exsultet orbis gaudiis Fortem virili pectore *
H I J
Hujus oratu, Deus * Invicte Martyr unicum Iste Confessor Domini Iste, quem læti colimus
Jam Christus astra Jam lucis orto sidere * Jesu, corona celsior * Jesu, corona Virginum * Jesu, Redemptor… Perpes
L M O
Læti sodales * Lætis resultant Lustra sex
Lux alma, Jesu, mentium
Martyr Dei venantius Matris sub almæ Memento, rerum *
N
Nunc, Sancte nobis
O gloriosa Virginum * Omnis expertem O sol salutis
P Q R
Pange, lingua
Paschale mundo gaudium Quem terra, pontus Qui Bracarensem Qui, vulneratus pectore Quid Lusitanos
Quicumque certum quæritis Quodcumque in orbe
Rector potens
Regens tremendæ gloriæ Rerum Deus
Rex gloriose Martyrum Rex sempiterne cælitum
S T V
Sacris Solemniis Salutis humanæ Sator Salvete, Christi Vulnera Sancta Mater
Sanctorum meritis Sedis antiquæ Sic patres vitam Stabat Mater
Te Deum laudamus Te dicimus præconio Te, Joseph, celebrent Te lucis ante terminum Te, splendor et virtus Patris Tristes erant Apostoli
Veni, Creator Spiritus Verbum supernum prodiens Veri Tonantis unicum Vexilla regis prodeunt Virginis Proles Virgo singularis Virgo virginum Vox sonat Sponsi
81 1.2.3.3. Hinos da «Pars Æstiva»
A B C
Æterna cæli gloria * Æterna Christi munera * Ales diei nuntius * Alto e Sionis vertice* Antra deserti teneris A solus ortus cardine* Aurora jam spargit* Ave, maris stella*
Beate Pastor Petre * Cælestis Agni nuptias Cælestis urbs Jerusalem * Cæli Deus sanctissime * Chorus noster solemniter Christo profusum * Clara diei gaudia Consors Paterni luminis
D E F
Decora lux
Deus, tuorum militum * Domare, cordis impetus Dum nocte pulsa
Ecce jam noctis Egregie Doctor, Paule * Exsultet cælum laudibus Exsultet orbis gaudiis *
Festivitas resonet Fortem virili pectore *
H I J
Hac in luce festa Hominis superne * Hujus oratu, Deus *
Immense cæli Conditor * Invicte Martyr unicum * Ira justa Conditoris Iste Confessor Domini *
Jam lucis orto sidere * Jam sol recedit igneus * Jesu, corona celsior * Jesu, corona Virginum * Jesu, Redemptor…
L M N
Læti sodales * Luci Creator optime * Lux alma, Jesu * Lux ecce surgit aurea* Lux o decora patriæ
Magnæ Deus potentiæ Maria castis osculis Martyr Dei Venantius Memento, rerum Conditor * Miris modis repente
Nocte surgentes Nox atra rerum * Nox, et tenebræ * Nunc, Sancte, nobis *
O P Q
O gloriosa Virginum * O mira patientia O nimis felix
Opes, decusque regium Orbis exsultans O Sator rerum O stella Jacob fulgida
Pange lingua, Corporis Pange lingua… Prælium Pater superni luminis Præclara custos Virginum *
Quem terra, pontus * Quicumque certum quæritis Quicumque Christum quæritis… Quid Lusitanos*
Quodcumque in orbe *
R S T
Rector potens *
Rerum Creator optime * Rerum Deus tenax* Rex gloriose Martyrum *
Sacris Solemniis… Et ex præcondis
Sacris solemniis… Hymnis Angelicis
Salvete, Christi vulnera Sedibus cæli nitidis Somno refectis artubus
Summæ Parens clementiæ… Da
Te Deum laudamus Te dicimus præconio Te lucis ante terminum Telluris alme Conditor Tu, Trinitatis unitas
U V
Ut queant laxis Verbum de Patre prodiens Verbum supernum prodiens Virginis Proles… Hæc
Virginis Proles… Hujus Vox sonat Sponsi
82 1.2.3.4. Hinos da «Pars Autumnalis
A C D
Æterna cæli gloria * Æterna Christi munera * Aeterne Rector siderum Aterne rerum Conditor Ales Dei nuntius Alto e Sionis vertice Aurora jam spargit Ave, maris stella
Catharinæ collaudemus Cælestis aulæ Nuntius Cælestis urbs Jerusalem Cæli Deus sanctissime Christe sanctorum… Angelus nostræ
Christe sanctorum… Angelus pacis
Christo profusum Consors Paterni luminis Corpus domas jejuniis Custodes hominum
Deus, tuorum militum Domare cordis impetus
E F G
Ecce jam noctis Ecquis ardentes Exsultet orbis gaudiis
Fortem virili pectore Gentis Polonæ gloria
H I J
Hæc est dies Hominis superne Hujus oratu, Deus
Immense caeli Conditor In monte olivis
Invicte Martyr unicum Iste Confessor Domini
Jam lucis orto sidere Jam morte, victor, obruta Jam sol recedit igneus Jam toto subitus vesper Jesu, corona celsior Jesu, corona Virginum Jesu, Redemptor
L M N
Lucis Creator optime Lustra sex
Lux ecce surgit aurea
Magnæ Deus potentiæ
Memento, rerum Conditor Nocte surgentes Nox atra rerum Nox et tenebræ
O P Q
O Gemma Lusitaniæ O gloriosa Virginum Opes, decusque regium O quot undis
O stella Lusitaniæ
Pange, lingua… Lauream Pange, lingua… Virgo Perfusus ora lacrimis Placare, Christe… Et vos Placare, Christe… Nobis Primo die, quo Trinitas
Quem terram, pontus
R S T
Rector potens Regis superni nuntia Rerum Creator optime Rerum Deus tenax Rex gloriose Martyrum
Salutis æternæ dator Sanctorum meritis Somno refectis artubus Splendor paternæ gloriæ Summæ Deus clementiæ Summæ Parens clementiæ
Te deprecante, corporum Te Deum laudamus Te gestientem gaudiis Te lucis ante terminum Telluris alme Conditor Te, splendor et virtus Patris Tu, Trinitas unitas
V
Vexilla Regis
Virginis Proles… Hæc Virginis Proles… Hujus Virgo singularis Vox sonat Sponsi
83