Folklor Ġngilizce bir terimdir. Folk ve lore sözcüklerinin bir araya gelmesinden doğmuĢtur. Ġngilizcede folk; halk, halk tabakası, lor da bilgi, bilim anlamlarını taĢımaktadır.
Folklor (Halkbilim) sözcüğünü ilk kez Ġngiliz bilginlerinden William John Thoms (1803-1885) kullanmıĢtır (Evliyaoğlu ve Baykurt, 1988:19; Örnek, 2000:15;
Güvenç, 2002: 40; Sezen, 2005: 17; Tan, 1985:23). Thoms, Atheneum adlı dergiye 22 Ağustos 1846‟da gönderdiği mektupta halk kültürü ürünlerinin derlenmesini ister ve o güne kadar “Popular antiquities” denen bu ürünlere “Folklor” adının konulmasını (Evliyaoğlu ve Baykurt, 1988:20) önerir.
Ġlk defa 1846‟da William John Thoms tarafından ortaya atılan ve “popüler antikler” kavramını karĢılamak için kullanılan “Folklore” terimi, Türkçede “halkiyat, halk bilgisi, halk bilimi, halk kültürü” gibi terimlerle karĢılanmaktadır.
“Folklore” terimi Almancada “volkskunde” ve Fransızcada “traditions populaires” Ģeklinde ifade edilmiĢtir. Hatta Almanca “volkskunde” terimi “folklore” teriminden daha eski olmasına rağmen, hiçbir zaman “Folklore” terimi kadar yaygınlık kazanmamıĢtır. Ġngilizce bir terim olan “Folklore” 1891‟de yapılan milletlerarası Folklore Kongresi‟nden sonra bütün dünyada ya Ġngilizce Ģekli olan “Folklore” veyahut da her dilde tercümesi yapılmak suretiyle kullanılmaya baĢlanmıĢtır (Ekici, 2000:2). Ġngilizce “Folklore” sözcüğü yerine kullandığımız “halkbilimi, halk bilgisi veya halk kültürü” terimleri neyi ifade etmektedir? ġimdi bu terimlerin ne anlama geldiğine bakalım.
Sedat Veyis Örnek‟e göre halkbilimi; bir ülke ya da belirli bir bölge halkına iliĢkin maddi ve manevi alandaki kültürel ürünleri konu edinen, bunları kendine özgü yöntemleriyle derleyen, sınıflandıran, çözümleyen, yorumlayan ve son aĢamada da bir birleĢime vardırmayı amaçlayan bir bilimdir (Örnek, 2000:15).
Çobanoğlu‟na göre halkbilimi; insan davranıĢlarını ve geleneklerini çalıĢarak, objesi olan insanı daha iyi anlamaya ve onunla ilgili daha derin bir bilgiye kavuĢmak amacıyla on dokuzuncu yüzyılın baĢlarında ortaya çıkan bağımsız bir bilim dalıdır (Çobanoğlu, 2002:21).
BaĢka bir tanımlamaya göre halkbilimi, halkın geleneğe bağlı maddi ve manevi kültürünü kendine özgü yöntemlerle derleyen, araĢtıran, sınıflandıran, çözümleyen ve halk kültürü üzerinde değerlendirmeler yapan bir bilimdir (Artun, 2005:1; Tan, 1985:7).
Türk Dil Kurumu sözlüğüne göre halk bilimi; bir ülkede yaĢayan halkın kültür ürünlerini, sözlü edebiyatını, geleneklerini, törelerini, inançlarını, mutfağını, müziğini,
oyunlarını, halk hekimliğini inceleyerek bunların birbirleriyle iliĢkilerini belirten, kaynak, evrim, yayılım, değiĢim, etkileĢim vb. sorunlarını çözmeye, sonuç, kural, kuram ve yasaları bulmaya çalıĢan bilim dalı, folklor, halkiyattır.
Milli Eğitim Bakanlığı Talim ve Terbiye Kurulu‟nun yayınladığı Halk Kültürü Dersi Öğretim Programı‟nda halkbilimi tanımı ise Ģu Ģekilde verilmiĢtir: “Doğumdan ölüme kadar insanın yaĢantısında yer alan maddi ve manevi bütün kültür ögelerini bilimsel olarak derleyen, sınıflandıran, değerlendiren ve bunların sistematik bir açıklamasını yaparak halk kültürünün genel geliĢme ve değiĢme kurallarını inceleyen, kültürler arasındaki benzerlikleri ve farklılıkları belirleyip ortaya koyan, gerektiğinde elde ettiği sonuçları halkın yararına olacak biçimde düzenleyip halka aktaran ve birtakım uygulamalar öneren bir bilim dalıdır” (MEB,2007:6).
Folklor (Halkbilimi) araĢtırmalarının baĢladığı ilk dönemde türküler, masallar ve benzeri diğer edebî eserler ilgi toplamıĢtır. Bu sebeple de folklor sözlü edebiyat geleneği olarak tarif edilmiĢtir (Günay,1987:23). Çağımız folklorcuları, yazılı kaynaklarda da folklorik malzemenin bulunduğunu, ayrıca yazılı kaynaklardaki bilgilerin halk arasında yayılırken değiĢerek yeni folklor ürünlerinin oluĢtuğunu kabul etmektedirler (Tan, 1985:8).
Günümüzde halkla ilgili her Ģey halkbilimi alanına girmektedir. Halkbiliminin (folklorun) inceleme alanı halk kültürüdür. Nail Tan‟a göre bir olayın veya kültürel ürünün folklor malzemesi sayılabilmesi için Ģu özelliklere sahip olması gerekmektedir:
Halka ait olması, Anonim olması,
Sözlü geleneğe dayalı olması, yazılı bir kaynağın tekrarı bulunmaması, Nesilden nesile, toplumdan topluma geçerek yayılmıĢ olması (Tan, 1985:8).
Halkbiliminin konusu halka özgü her Ģey olup halkın anonim görgüsü, bilgisi, geleneği ve her türlü sosyal eylemidir. KiĢisel çalıĢmalar sonucu oluĢan yapıtlar halkbiliminin konusu dıĢında kalır. Hangi tür kültür ve sanat yapıtları olursa olsun kiĢiler tarafından oluĢturulmuĢsa bunların sahipleri ve yaratıcıları belli oldukları için ilgili bilim dallarının konuları arasına girerler. Destanlar, maniler, ninniler, bilmeceler,
efsaneler gibi tüm topluma mal olmuĢ yapıtlar ve toplumun yarattığı anonim edebiyat ürünleri halkbiliminin konuları arasındadır (Yardımcı, tarihsiz:3).
Halkbiliminin amacı; insanların binlerce yıldan beri biriktirip getirdiği ve onların yaĢantılarını sürdüren ve bugün de halk tabakaları arasında yaĢayan bilgileri araĢtırmak, inceleyip değerlendirdikten sonra bölgesel kültürlerden ulusal kültürlere ögeler aktarmak suretiyle onları kuvvetlendirmek ve dolayısıyla insanlık kültürüne katkıda bulunmaktır. Her devlet halkbilimini kendi toplumunun gereksinimlerine göre değerlendirmeyi amaçlar. Buna göre de halkbilimi tanımları ülkeden ülkeye değiĢiklik gösterir. Ancak halkbilimin bütün uluslar tarafından ortaklaĢa kabul edilecek bir tek temel amacı vardır; Ġnsanlar tarafından, çok eski çağlardan beri biriktirilerek getirilen ve çeĢitli biçimlerde bulunan anonim bilgilerin değerlendirilmesi suretiyle insanlık kültürüne katkıda bulunmaktır (Evliyaoğlu, Baykurt, 1988:25). Evrensel kültüre olan katkının baĢlangıcı, yerel zenginlik ve çeĢitlilikleriyle birlikte, öncelikle ve her zaman ulusal kültürü özümseyip, anlamaktan ve sonra çağdaĢ değerler ıĢığında yorumlamaktan geçer (Çobanoğlu, 2002:22).
Bir ülkenin, bir yöre halkının, bir etnik grubun yaĢamının bütününü kapsayan ve temelinde o halkı oluĢturan insanların ortak ve yaygın davranıĢ kalıplarını, yaĢama biçimini, belirli olaylar ve durumlar karĢısındaki tavrını, çevresini ve dünyayı algılayıĢını açıklamada; geleneksel ve törensel yaĢamı düzenleyen, zenginleĢtiren, renklendiren bir dizi beceriyi, beğeniyi, yaratıyı, töreyi, kurumu, kurumlaĢmayı göz önüne sermede; bir ucuyla geçmiĢe, bir ucuyla zamanımıza uzanan gelenekler, görenekler, adetler zincirini saptamada; bu zincirin köstekleyici ya da destekleyici halkalarını tek tek belirlemede; halk kültürünün atar damarlarını yakalayarak bunların özgün ve çağdaĢ yaratmalar çıkarmada halkbilimin rolü ve önemi birinci derecededir (Örnek, 2000: 16).
Cahit Öztekelli‟ye göre (1965) “Folklor bir toplumun manevi medeniyetinin ta
kendisidir. Yüzlerce, binlerce yılın biriktirdiği bir yaşayış ve gelecekler toplamıdır….Milli bir sanat, bir edebiyat kurmak istiyorsak folklorumuzu su yüzeyine çıkarmaya çalışmalıyız. Milli sanatlar köklerini uluslarının folkloruna bağlamaya zorunludurlar” (Yardımcı, tarihsiz:2) diyerek halkbiliminin önemini vurgulamıĢtır.
Halkbilimi (folklor); etnoloji, sosyoloji, psikoloji, antropoloji, edebiyat, dilbilim, dinbilim, tarih, coğrafya, tıp, hukuk vb. bilimlerle yakından iliĢkilidir. Gerektiğinde de bu bilimlerin çalıĢma yöntem ve tekniklerinden, bulgularından faydalanmaktadır.
Halkbilimi içerdiği, içermesi gerektiği konuların eksiksiz, yeterli ve herkesin üzerinde anlaĢabileceği bir çerçevesini çizmek ya da Ģemasını düzenlemek oldukça zordur. Çünkü sosyal bilimlerin çoğunda olduğu gibi halkbiliminde de birtakım konuların kesin sınırlarını çizmek, bunların öteki bilimlerle olan “sınır anlaĢmazlıkları”nı önlemek güçtür (Örnek, 2000:17). Halkbiliminin konularının tasnifi konusunda gerek dünyada gerekse Türkiye‟de pek çok çalıĢma yapılmıĢtır. Türkiye‟de Sedat Veyis Örnek‟in yaptığı tasnif en ayrıntılı olanlarından biridir.
I. Köy, kasaba ve kent yaĢamı (monografiler) II. YerleĢim-yerleĢim türleri
1. Sürekli yerleĢim (köy, kasaba, kent) 2. Geçici yerleĢim (yaylak, kıĢlak) III. Barınak- konut (Halk mimarisi)
1. Tipleri
2. Yapım teknikleri ve kullanılan araç-gereç 3. Ev eĢyası; türleri, yapımı, kullanılıĢı IV. Aydınlanma, ısınma
1. IĢık elde etme; ıĢık araç ve gereçleri 2. Isı elde etme; ısı araç ve gereçleri V. TaĢıtlar, taĢıma teknikleri
1. Kara taĢımacılığı 2. Hava taĢımacılığı VI. Ekonomi türleri
A. Hayvancılık
1. Bakımı, beslenmesi, korunması 2. Çobanlık
3. Hayvansal ürünlerin elde ediliĢleri 4. Hayvancılıkla ilgili araç-gereçler
B. Tarım-rençberlik
1. Ekme, biçme, ürün alma 2. Tarım araç gereçleri C. Avcılık
1. Av türleri (kara, deniz avları) 2. Av araçları ve teknikleri D. Arıcılık
VIII. Halk Ekonomisi 2. Üretim 3. Tüketim 4. Pazarlama VIII. Beslenme-mutfak-kiler A. Besin türleri 1. Hayvansal besinler 2. Bitkisel besinler
B. Besin elde etme, hazırlama, koruma C. Mutfak düzeni, araçları
D. Kiler, depo, mahzen E. Yemek çeĢitleri F. Sofra düzeni
IX. Ölçme, tartma, hesaplama birimleri; zaman ve mesafe kavramları X. Halk sanatları ve zanaatları
1. ĠĢleme, örme, dokuma, basma iĢleri 2. Ağaç, taĢ, maden, toprak, cam, deri iĢleri 3. Halk resmi XI. Giyim-kuĢam-süs A. Giyim-kuĢam 1. Erkek giyimi 2. Kadın giyimi 3. Çocuk giyimi 4. Günlük giyim 5. Törensel giyim
6. Meslekleri ve yaĢ gruplarını belirleyen giyim-kuĢam B. Süsleme
XII. Halk Bilgisi
A. Halk hekimliği-halk baytarlığı B. Halk botaniği-halk zoolojisi C. Halk meteorolojisi- halk takvimi D. Halk hukuku
XIII. Halk inançları, töreler, adetler, gelenekler, görenekler XIV. GeçiĢ dönemleri
1. Doğum 2. Çocuk 3. Evlenme 4. Ölüm
XV. Bayramlar-karĢılamalar-uğurlamalar 1. Dinsel nitelikli bayramlar 2. Yerel nitelikli bayramlar 3. KarĢılama ve uğurlamalar
XVI. Kalıp hareketler (tavırlar, jestler, mimikler)-kalıp sözler ve sesler 1. Günlük yaĢamla ilgili olanlar
2. Törensel yaĢamla ilgili olanlar 3. Islık çalma, çağırma, ses çıkarma
XVII. Dernekler, kuruluĢlar; dayanıĢma ve yardımlaĢma 1. Esnaf dernekleri
2. Dinsel kuruluĢlar (tarikatlar) 3. Cinse ve yaĢa dayalı örgütler 4. KomĢuluk
XVIII. Dinsel-büyüsel içerikli inançlar, iĢlemler 1. Ziyaretler, yatırlar, türbeler, mezarlar 2. Fal, rüya yorumu, gelecekten haber verme 3. Büyücülük; türleri ve teknikleri
XIX. Halk Edebiyatı 1. Destanlar 2. Efsaneler 3. Masallar
5. Halk Ģiirleri 6. Halk türküleri 7. Fıkralar 8. Atasözleri-deyimler 9. Tekerlemeler 10. Bilmeceler 11. AlkıĢlar, kargıĢlar 12. Ağıtlar 13. Ġlahiler 14. Maniler
XX. Halk tiyatrosu (geleneksel tiyatro) 1. Ortaoyunu
2. Karagöz 3. Kukla 4. Meddahlık
5. Seyirlik köylü oyunları XXI. Halk oyunları (dansları)
XXII. Halk müziği ve müzik araçları XXIII. Çocuk oyunları ve oyuncaklar
1. Temsili nitelikteki oyunlar
2. Beceriyi ve yeteneği amaçlayan oyunlar 3. Oyuncak türleri ve nitelikleri
XXIV. Halk eğlenceleri; sporlar XXV. Adlar
A. Ġnsan adları
1. Asıl adlar 2. Soyadları
3. Lakaplar-takma adlar