Book
Reference
Joannis Calvini opera quae supersunt omnia
CUNITZ, Edouard (Ed.), BAUM, Johann-Wilhelm (Ed.), REUSS, Eduard Wilhelm Eugen (Ed.)
CUNITZ, Edouard (Ed.), BAUM, Johann-Wilhelm (Ed.), REUSS, Eduard Wilhelm Eugen (Ed.).
Joannis Calvini opera quae supersunt omnia. Brunsvigae : C.A. Schwetschke, 1863, 59 tomes en 58 vol. : ill. ; 27 cm
Available at:
http://archive-ouverte.unige.ch/unige:650
Disclaimer: layout of this document may differ from the published version.
1 / 1
C O R P U S
R E F O R M A T O R Ü M .
VOLUMEN XLII.
IOANN1S CALVLNI
OPERA QUAE SUPERSUNT OMNIA.
EDIDERUNT
GUILIELMÜS BAUM EDUARDUS CUNITZ EDUARDUS REÜSS
THEOLOGI ARGENTORATENSES.
VOLUMEN XIV.
BRUNSVIGAE
APUD C. A. SOHWETSOHKB ET EILIÜM.
; j[M. BRTJHN.) K . y
'- f 187 5. ^*'v
0«1W
IOANNIS CALVINI
OPERA QUAE SUPERSUNT OMNIA.
AD PIDBM
EDITIONÜM PRINCIPUM ET AÜTHENTICARUM
EX PARTE ETIAM
CODICUM MANU SCRIPTORUM
ADDITIS PROLEGOMENIS LITERARIIS,
ANNOTATIONIBUS CRITICIS, ANNALIBUS CALVINIANIS INDICIBÜSQUE NOY1S ET COPIOSISSIMIS
EDIDERUNT
GUILIELMUS BAUM EDÜARDÜS CÜNITZ EDÜARDÜS REUSS
THEOLOGI ARGENTORATENSES.
V ^ * N E N * X YOLÜMEN XIV.
BRUNSYIGAE
APUD C. A. SCHWETSCHKE ET FILIUM.
(M. BEUHN.) 1 8 7 5.
g f un*/tfL
THESAURUS
EPISTOLICUS CALYINIANUS
SIVB
0 O L L E 0 T I O AMPLISSIMA
EPISTOLARÜM TAM AB 10. CAL VINO QUAM AD EüM
SCRIPTARUM
QUAS MAXIMA EX PARTE E CODICIBUS MANÜSCRIPTIS ERUTAS
ADDITISQUE PROLEGOMENIS LITERARIIS
ET ANNOTATIONIBUS ORITIOIS ET HISTORICIS ILLUSTRATAS
EDIDERUNT
EDUARDUS CÜNITZ ET EDÜAEDÜS REUSS
THEOLOGI ARGENTORATENSES.
VOLUMEN V.
THESAURI
EPISTOLICI CALVINIANI
TOMTJS V.
EPISTOLAE AD ANNOS 1551—1553 PERTINENTES.
MDLL
1427.
OALVINÏÏS MINISTRO BÜRENS! »)
De dbrogatis diebus festis in ecclesia Genevensi quid veri quid falsi passim spargatur, et quae ipsius in hoc negotio partes fuerint exponit.
(Manu scripta non exstat. Edidit Beza Gen. p. 102, Laus. p.
225, Hanov. p. 252, Chouet p. 137, Arast. p. 62.)
S. D. Quod frivolis illis sermonibns de abro- gate apnd nos die Dominico fidem non habueris, prudenter abs te factum est. Nam eiusmodi fabu- larum portentis sua absurditas fidem omnem dero- gat. Quod autem fiduoia nostrae modestiae fretus graviter repulisti calumniam quae nobis inurebatur, in eo amici et fratris officium nobis praestitisti.
Nam certe plus quam insanus essem, si inepta hac et frivola novitate turbarem bonos, improbos arma- rem, omnium me expouerem ludibrio.2) Et quid
1427.1) Nomen viri etiam Buchatius (V. 440) ignorasse vi- detur. Bären vicus est ad Ararem situs inter Solodurum et Aarbergam, ditionis Bernensis. Minister hie ad C. scripserat sciscitaturus num. quid veri habeant rumores, de abrogato die Dominico apud Genevenses, passim sparst.
2) lam m..Aprüi 1538 cum Bernensibus Oenevatés con- venerant de quatuor diebus festis praeter Sabbata celebrandis, seil. Ascensionis, Incarnationis s. Annunciationis (de quo v.
Piper, ev. Jahrb. 1856 p. 41) Circumcisionis et Natalis, qui- bus does iubebantur a negotiis publias abstinere. (Böget, Hist, de Gen. 1.107.) Quod quum parum accurate observare- tur et plerumque nonnisi tempore sermonis matutini Calvinus ipse edictum novum soUicitavit. (Buchat V. 425. Opp. T. X.
pars 2, p. 191, Art. 3.) Quid autem ipse voluerit vel ex si- lentio de his diebus in Ordonn. eccl. tarn 1541 quam 1561 col- liqere poteris. Ucee quae praebent commentant senatus Vol.
45, fol. 125 ad 11. Nov. 1550: Sus ce que M. Calvin a re- monstre de la diversité du peuple quant aux festes a cause de ce que aulenngs ovrent leurs botiques les aultres non quest une division scandalleuse est arreste que des icy a lad- venir telles festes ne se fassent plus etc. Idem ratum hàbue- runt Bucenti triduo post, et plebs confirmavit voto publico d.
16. Nov. Abrogation de tontes les festes reservant le iour de dimanche comme il est ordonne de Dieu (Beg. de la Vén.
Comp. A. p. 95).
Galvini opera. Vol. XIV.
de me loquor? Hominem hic ex turba nullum esse adeo importunum arbitror, qui hoc unquam somrii- averit. Ego tarnen iam longo usu contemnere ru- mores istos didici, vel saltem aequiore animo ferre:
quod mihi hactenus propemodum fatale fuit, putidis his calumniis quotidie onerari.
Portassis res una fabulae materiam praebuit, quod festus dies, qui Christi natali dicatus erat, in proximum diem Dominicum translates est.3) Rectene an secus, non meum est pronunciare. Ac per me licet, ut libère tuo id iudicio improbes. Quando enim factum est me nee autore nee conscio, mihi imputari non debet. Miraberis, nostros inconsultis pastoribus receptum in ecclesia ordinem ita subito mutasse. Verum id quoque inadvertentia potius quam pervicacia accidit.
Antequam urbem hanc primo adventu ingressus essem, abrogati erant dies festi omnes, praeter Do- minicum. Farello et Vireto hoc utile visum fuerat. *) Ego receptae consuetudini libenter acquievi. Ean- dem quoque rationem nova haec Bernatium pro- vincia sequuta initio fuerat. Surrexit N.5) nec mi- nus tumultuose pro diebus festis, quam ohm Victor Romanus pro suo Paschate pugnavit. Ex quo au- tem fuimus expulsi, quatuor festi dies cum aliis qui- busdam ritibus instituti sunt. Reversus, quum mo- menta pbssem quidquid me absente actum erat mag- nae partis applausu con vollere, placide quievi: nisi quod dissimulare non poteram, praepostere celebrari
3) Vide not. praecedentem. Imo decretum fuit quatuor dies festos omnino abrogate et coenam quae in Natali cele- brari solebat in proximam Dominicam Irans ferre. Patet Nos- trum hic rem paülo aliter exponere ac facta est.
4) Edictum taie reperire non potuimus. Buchatio Beea solus testis est, Bogelo (l. I. I. 9) nostra haec ipsa epistola.
Anno 1535 civis aliquis in carcerem fuit coniectus quia Cal.
Ianuariis tabernam suam aperuerat. (Böget, les Suisses et Genève IL 128. Kampschulte, I. 158.) A. 1536 de sola Do- minica severior edicta est disciplina. (Buchat IV. 108. Ga- berél I. 279. Beg. du Conseil. 16. Ian. 1537.)
5) Coneenus (cf. ep. ad Hallerum proxime Seques- tern).
1
3 EPISTOLA:
Christi circumcisionem, praeterito mortis die:6) id inscite ac perperam ab indoctis hominibus fabrioa- tum esse. lam quod diem conceptionis Christi sub Mariae nomine plebs colebat, acriter in earn super- stitionem quotannis invectus sum. Galli enim sua lingua festum nostrae Dominae in Martio appel- lant. 7) Ac proinde dies illi sacer. esse vulgo cre- ditor. Sic tarnen mihi temperavi, ut compescerom ex adverso qui dies illos prorsus tollendos clamita- bant. Nam qui iutor principia nomen evangelio de- derant, adoo aegro tulerant novationem postea in- ductam, ut mihi interdum non pepercerint, quod nimis tepidus videbar. Quin etiam ad gladios semel.
ventum est. Quum utrinqne immodicus contentio- num fervor praevaleret, media ratio nobis placue- rat, ut mane clausis tabernis feriae agerentur, a prandio conferrent se ad operas ordinarias. Id ante annos novem statutum fuit :8) neque tamen hoc modo sedata fuerunt certamina. Varietas enim in clausis vel apertis tabernis turpe -dissidium prode- bat. Quum nee finis nee remedium inveniretur, anno proximo elapso veni in curiam: rogavi Sena- tum ut mod um aliquem pro sua prudentia excogi- taret, quo populus in meliore consensu retineretur.
De abrogatione nominatim loquutus non sum.9) Quin potius laudavi quod hactenus fovendae pacis studio, se ad Bernatium morein accommodassent.
Quum plebiscito audivi abrogatos esse dies illos, adeo res erat inexspectata, ut propemodum obstu- puerim. Gerte si sententiam rogatus essem, nihil aliud dico, nisi quod vix ansus essem ita statuere.
Vides in toto historiae contextu, nihil fuisse recens inductum: sed ecelesiae consuetudinem, quae malo exemplo eversa fuerat, revocatain: et tamen id praeter opinionem meam accidisse. Nee vero haec sola fuit ecclesia, quae nullas, praeterquam diei septimae ferias retinuerit. Argentorati enim idem olim institutum erat.10) Ego adyeniens ordi-
6) On célèbre la mort du Seigneur toutes les fois qu'on fait la cèno (liuchat V. 441). Parasceven nostris demum iemporibus Beloelii solenni citltu célébrant, exceptis Glaro- nensibus.
7) Cf. Augusti Dkw. III. 61. Ej. Hndb. I. 561. Alt, Kirchenj. 51. La fête de N. D. de Mars.
8) Ipso Calvino suadente hoc factura est m. Dec. 1544
Î
uum iam d. 22. Maii senatum de ea re adiisset. (Böget II.43.) Quod de annis novem habet, ex lapsu memoriae serip- sisse videtur. Caeterum quatuor festa sensim neglecta fuisse videntur.
9) Vide not. 2.
10) De festis Argentorati a magistratu abrogatis nihil invenies op. Èoehrichium, verum in antiquissimo libro eecle- siastico (KO. 1534) sola Dominica expresse retinetur: dieweil die feiertag abgangen damit derSontagnit also wider göttlich gepot so übel gehalten werde. Et de ecclesiis ruralibus: dieweil nun alle feyertag ab sein . . . . so soll jnen gebotten werden vff die sontag sich vnd jr gesind zur predig zn schicken. Sic etiam ülmensis eccl. 1531. Idem suadet Lutherus, an d. ehr.
1427—1429 4 nem bene compositum turbare non debui. Quod
nunc etiam quasi postliminio revocatus est, mihi non videtur esse tan ta offensionis causa. Si quid tamen eulpae esset, inique faciunt qui me subiieiunt alieni facti reum. Vale.
1428.
CALVINUS HALLERO.
Idem argumentum traetat, praemissis nonnuttis de eius et Musculi domestico luctu. In föne attingit decretum de cruce oscülanda.
(Manu amanuensis Hottingeri scripta ezstat in Bibl. civica Turio. F. 46, fol. 614 uescio unde repetita, et capite truncata.
Etiam finis desideratur. Habet tamen quaedam in edd. omissa, et hactenus ex authentico derivata videtur eiusque lectioncs praeferendae. Edidit Beza Gen. p. 101, Laus. p. 214, Hanov.
p. 240, Chouet p. 136, Amst. p. 62. Anglioa versio II. 273 nullam textus Turicensis habet rationem.)
Quod tibi nuper ac Musculo nostro ad levan- dum utriusque domesticum moerorem nullae a me literae vénérant, peto abs te, mi Salière, ne meum inde erga vos Studium aestimes.J) Ex quo enim domos vestras peste tactas esse audivi, quam anxie de vestro periculo cogitaverim, non est quod labo- rem multis verbis exprimere. Haec porro memo- ria quum non pus et cordatis hominibus gratior esse debeat, quam literarum officium : tibi ac illi plane satisfactum iri confido, ubi intellexeritis meum silentium ex neglectu minime profectum esse.
Our antem scribendi partes omisorim haec fuit causa, quod sero hue fama perlata est, nee scire tunc certo poteram quousque grassata esset calamitas. 'Itaque rebus dubiis nihil tentare ausus, ad preces me con- ferre malui, quas et vobis esse magis necessarias, et magis optari sciebam.
Caeterum quum festi dies hic abrogati2) graviter ex vestris quosdam offenderint, istic quoque multos spargi odiosos sermones credibile est. Atque ita
Adel d. N. Erl. WW. 21, 329. Alia tamen habet in lib. Von Ordnung des Gottisdienst, T. 22, 156. Basileenses a. 1529.
Natalem et Ascensionem servarunt. Plura praebet Hottinger Helv. KG. III. 732. Gf. Richter KOO. p. 126.
1428.1) Liberorum fortasse mortem illi deflebant quorum Hallerus quinque habebat ex priore uxore suseeptos, Musculus novem secum Sernam adduxit. Antares quos consulere po- tuimus de hoc luctu tacent. Pestis usque ad a. 1552 per Hel- vetian et Rhaetiam grassata est. (Ruchat V. 406.)
2) Vide ep. praecedentem et Hundesh. p. 264; tum infra ep. Bullingeri. Exemplar Turicense ineipit ab his verbis:
Quum festi dies çaetl.
5 1551 IANUAR. ' 6 statuo me totius rei autorem non a malevolis tan-
fcuin, sed ab imperitis quoque adscribi. Ego äutem ut sancte testari possum, me inscio ac ne optante quidem hanc rem fuisse trausactam, ita ab initio in animum induxi, invidiam potius tacendo devo- rare,3) quam excusationes quaerere nimis sollicitas.
Priusquam urbem unquam ingrederer, nullae pror- sus crant feriae praeter diem Dominicum. Quae apud TOS eelebrautur, eodem plebiscite4) acceptae sunt, quo ego et FareUus fuimus expulsi: idque im- proborum violentia tumultuose extortum magis fuit, quam legitimo ordine decretum. E x quo sum re- vocatus hoc temperamentum quaesivi, ut Christi natalis celebraretur vestro more: aliis autem diebus extraordinariae supplicationes tabemis mane clausis fièrent, a prandio ad suas operas aut res agendas quisque rediret. Erant tarnen interea praefracti quidam, qui praepostera quadam malitia a communi more dissidcront. Ea varietas6) quum in ecclesia rite composita tolerabilis non foret, atque etiam apud exteros suspicionem gigneret, non bone civi- bus inter se convenire : senatum hortatus sum, ut commodo remedio in posterum hoc dissidium tolle- retur. Verum simul ilia, quam hactenus coluerant, moderatio disertis verbis ac nominatim a me lau- data est. Aliquante post, tanquam novus aliquis hospes, de abrogatione audivi. Atque utinam Con- tenus 6) olim minus ambitiöse certasset.7) Nam in hac tota provincia aboliti fuerant dies festi. Qua- tuor isti ut postliminio redirent, ille non minus por- tinaciter contendit adversus omnes gallicae linguae pastores, quam si de ecclesiae salute ageretur.
Dixisses Yictorem adversus Orientales pro, suo pa- schate dimicare. Quum olim ex ipso" sciscitarer quo iure circumcisio plus haberet honoris quam mors Christi, obmutescere coactus est. Sed praeter- ita omittamus. Mihi satis est8) indicasse, unde haec tarn repentina apud nos mutatio. Ego tametsi neque suasor, neque impulsor fui, sic tarnen acci- disse non moleste fero. Quodsistatum ecclesiae nostrae aeque compertum haberes, non dubitares meo iudi- cio 8ubscribere. Hoc tarnen testatum esse volo, si mihi delata optio fuisset, quod nunc constitutum est non fuisse pro sententia dicturum. Nee tarnen est cur vestri9) homines adeo exasperentur, si libertate nostra ut ecclesiae aedificatio postulat, utimur : quem- admodum uec vicissim praeiudicio vobis 10) esse
morem nostrum aequum est. Diversus ' ') hie ru- mor spargitur, sed adhuc sine capito, promulgandum.
brevi edictum ut qui temere iuraverint cruoem humi notatam exosculentur.12) Id si verum est, videntur quasi ox compacte homines provocari ad iurandum. Multi enim, ut idolum impune adorare lioeat, cupide poenam sibi accersent. Verum non- dum mihi persuadeo tantam incogitantiam pruden- tissimo senatui obrepsisse, sed a garrulis aut im- probis dissipatum esse hunc sermonem.I3) Vale, eximie vir ao frater mihi ox animo colende. Sa- luta, quaeso, meis verbis collegas tuos et D. Nico-
"lauin Zerkintem. Fratres mei te et illos plurimum salutant Dominus TOS spiritu suo regat, tueatur, in omnibus benedicat, Amen. Genevae 4. Nonas Ianuarii 1551.
3) levare edd.
4) imo tribus diebus post.
5) Et varietas edd.
6) Nomen suppressit Beza et simpliciter N. posuit.
Vide Bûchai IV. 452, 459. Hundesh. 129 sq.
7) egisset edd.
8) Mihi satis fait breviter edd.
9) vestri om. edd.
10) vobis om. edd.
1429.
CALVINUS VIRETO.
Contra Bernensium decretum, quo temere iurantes crucem exosculari iubébantur, fortiter remonstrandum esse docet, sed simul caute.
(Ex autographo Ood. Genev. 107«> fol. 39 ox quo derivatum est exemplar Turretini Cod. I l l , fol. 246, quod postea descrip- sit librarius in Epp. Bern. VI. p 84, nnde euum feoit Sim-
lerus Vol. 74.)
Eximio Domini nostri Iesu Christi servo Petro Vi- reto Lausannensis ecclesiae fido pastori fratri mihi
amicissimo.
Quid dicemus, mi Viretc, nisi homines istos spiritu Dei privates desipere? Nam ex re ista mi- nima,1) in qua stuporem suum prodiderunt, conii- cere licet quam fortiter staturi sint si quando in se- rium certamen ventum esset. Non dubito quin pa- pistae cuiuspiam temere inter pocula ingesta expro- bratio eos ita perculerit, ut placationem mox istam excuderint. Atqui dum gratificari volunt papistis non modo effraenem iurandi licentiam * indulgent, sed tanquam classico incitant superstitiosos ad iu- randum. Quam multi enim reperientur, qui huius
11) Totum hoc comma abest ab impresso textu.
12) Cf. RaUeri ep. ad Bullingerum N. 1435.
.13) Codex addit: Vale cum tuis. 4. non. Ian. 1551. Cae- teris omissi8.
1420.1) abrogatione dierum festorum. Caloino iudice haec tantum contra pontificiorum suspiciones décréta erant.
1*
7 EPISTOLAE 1429—1432 8 poepae2) accersendae causa ultro et data opera pec-
cent? Ego vero, priusquam afferatur edictum, om- nino Bernam3) eundum censeo. Si praefectus ac- cepte mandate» vos ad publicationem urgeat, Iaco- bus*) te absente rogabit ut in tuum usque reditum différât. Nam si te illuc contuleris, privatim cum amicis colloquendo longe plus impetrabis quam si decern legationes mitterentur. Quanquam nisi Sanctis obtestationibus strenue oontendas, parum ipse proficies. Interea hoc tibi artificium adhiben- dum erit, ut liberum ipsis intactumque relinquas quod in urbe expedire noverint, tantum in hac pro- vincial demonstres non posse fieri. Ego enim spe- ro fore ut eos brevi suae levitatis poeniteat. Nunc quod illis inconsiderate excidit in primo fervore tueri volent. Cave igitur ne ultra progrediare quam ut particulam illam in gallicis edictis eradi iubeant.
De festis diebus hic abrogatis non subito 6) quin odiosi sermones illic iactentur. Dixi Bezae nostro, quum nuper nos invisit, me inscio et nihil tale op- tante plebiscitum fuisse factum. Quia tarnen effu- gere nequeo" quin autor existimer, sinistra iudicia cur non secure contemnerem?
Literas ad Hallerum tibi mitto non obsignatas.
Tu exemplar, si videbitur, describendum curabis et FareUo in reditu ostendes. Vale, integerrime frater.
Uxorem et filiolas plurimum salutabis meo nomine.
Omnia nunc domi recte habere gaudeo. Dominus te in hoc prospero statu diu conservet ac labores tuos ben'edicat. Fratribus meo nomine salutem plu- rimam dices. Gollegae mei et plurimi fratres te salrum optant. G-enevae pridie nonas Ianuar.
1551.
Ioannes Calvinus tuus.
1430,
GALVINUS FARELLO.
De Fornéleto ad diaconatum Neocomense vocato praefatus de phrenetico quodam queritur ipsi molestias
facessente.
2) qua erucem osculari iubebantur, quod crypto-catho- licis pergratum esse debebat. Hancpoenam placationem vocat.
3) sic a prima manu. Emendatum est in: illuc, for- tasse a Beza qui earn quoque ep. prelo destinabat. Caeterum quod vocabulo afferatur utitur, respieit ad gallicas Bernensium eecksias voeabulum eundum véro ad Viretum spectat.
4) Valier.
5) gallica, quam quodammodo ut suam respiciebat fo- vebatque.
6) Sie autor ex lapsu calami. Facittima emendatio.
(Ex autographe* Cod. Tronohin foi. 4. Edidit Beza, sed non integram Gen. p.' 97, Laus. p. 216, Hanov. p. 242, Chouet
p. 130, Amst. p. 59.)
Eximio Domini nostri Iesu Christi servo Guilelmo Farello Neocomensis ecclesiae pastori fratri et sym-
mystae sinqerissimo et mihi semper honorando.
jab* v eAnAn«3-
Petrus Forneletus ') literas mihi tuas ostendit, quibus ad suscipiendum apud Vos diaconi munus eum invitas. Quia me quoque sciebat abs te literas accepi8se, putabat in illis aliquid quod ad se perti- neret contineri. Bespondi, quod res erat, te ne verbo quidem meminisse. Consilium petiit. Non potui aliud dare, nisi ut vos inviseret, quasi hoc tantum acturus, ut vobis salutatds ad munus suum rediret. Ex quo ad nos rediit, nonnihil me peccasse fateor, quod non familiarius eum de anteactis ad- monui. Multa quidem obstiterunt: sed nihil magis, nisi quod verebar ne sibi iniuriam fieri putaret, si partes monitoris apud eum suscipere auderem.
Ergo peccatum agnosco, quod stulta verecundia im- peditus fratris officium omisi. Ex quo ad nos re- versus est placide et modeste se gessit.
Aliud quod scribam in praesentia non habeo.
Si essemus una, multa narrarem. Petrus tibi de misero quodam Britone narrabit, qui phrenetide correptus, multum nobis molestiae facesset. Fuit hic Pedemontanus quidam, valde sibi placens, qui sibi Dominum apparuisse dicebat: ut Moises ipse foret, ego Aaron. Quum die Natalis, concione ha- bita, inspectioni privatae per unam decuriam operam dedi8sem, fessus domum redeo. Ille me ita excepit, ut mioam pan is gustare non sineret. Dominum sibi apparuisse: habere in mandatis, quae ieiuno ieiunus exponeret. Quum me animus deficeret, post meridiem scilicet, obsecravi, ut mihi paululum quiddam edere permitteret. Non desiit inde me fa- tigare, donee heri severe repudiatus fuerit a fratri- bus. Tamet8i ridicule insanus est, in hoc tarnen subornatus est a Satana, ut frivolis allegoriis admi- rabilem illam virtu tern, quae in redemptione populi exserta.fuit, obscuret adeoque in nihilüm redigat.
Verum haec colloquiis magis oonveniunt, quam Ute- ris. Aliunde nihil suppetit scriptione dignum.
Vale, frater et amice integerrime, mihique ex animo semper amande et colende. Dominus Iesus te sem- per regat, servet, benedioat, ut modis omnibus per te glorificetur. Saluta2) meo nomine fratres Chri- stophorum, Fatönum et reliquos. Symmystae mei, Budaei, Normandius, Triecius, Colladonii ambo et plurimi alii tibi salutem plurimain ut suo nomine
1430.1) Sic legendum c. autogr. et Laus. Caett. habent For- veletus. Inter Genevenses ministros hoc nomen non occurrit.
Fortassis aUcubi ludimagister erat.
2) Sequentia absunt ab impressis.
9 1551 IANUAB. 10 dicerem rogarunt. Quam multos haberes ad obse-
quium paratos, si tibi usui foret eorum opera. Sed -animis te contentum norunt. Yale iterum. Gene-
vae pridie Nonas Ianuar. 1551.
Ioannes Calvinus tuus.
Si Viretus Bernam petat, üt consulo, te forte in reditu videbit.
Utinam tertiuB accederem. Sed iam statim instabit condictum tempus.
1431.
SERTORIÜS •) OALVINO.
Ignotus notissimum adit, eius diligentiam et for- titudinem in defendendo evangelio laudans et Stimu- lans, adversaries usque ferocwsntes notans.
(Ex autographo leotn diffioillimo Cod. Qenev. 109, fol. 32.
Autor non solum inter calligraphos verum etiam inter philo- logos tironibus adscribendns videtur.)
Clarissimo doctissimoque viro Domino D. Io- anni Calvino domino et amico suo unice obsejvando.
Genevae Genff.
Salutem in Domino Iesu. Etsi faeie non visus, clarissime vir, animo tarnen notus candido. Id quod e tuis praeclaris vereque theologicis aliquot scriptis ipse hactenus hauserim. Ne autem, tuam humani- tatem meis literulis obtundam, innumeris alioquin praepeditum rebus, paucis his nugari mihi liceat.
Perge ut coepisti féliciter, miles Christi Domini fidelissime, in campo deliciarum flosculis yernante.
Quandoquidem et tu, Calvine, in defensionem sacro- sancti evangelii per Dei singularem gratiam vocatus es, qua posses immundos rabidos canes Domini ex- cultam vineam defoedare imo conculcare indefesse non cessantes procul abigas calamo tuo adamantino, et quo ferociore8 sese passim . . . . ant, hoc ferven- tior eos confundas . . . que salubriter tra- ducas.2) Sunt et apud nos immanes bestiae contra Dei verbum ac eius ministros: praesertim Catabap- tistarum genus omnium pestilentissimum, venenum toxicum vulgo evomentes, quos magistratus torpore
1481. 1) Be huius Christophori Sertorii, postons fartasse SangaUensis, vero et germano nomine nobis aliunde non constat.
2) De lectione eonstituenda desperavimus.
aegre sustinere oogimur. Sed quid queror, mi Cal- vine? Detestanda nostra ingratitudo, qua Deum optimum donaque eius immensa nauci facimus, longe acerbiora meretur, adeoque ut Satan nos ac nostra omnia semel in imum praocipitium una pessumdet.
Vigilandum igitur, orandum atque clamandum:
Domine, rerum omnium aequissime moderator, salra, nos perimu8! Hisce vive, ac in Domino vale cum tuis perpetuo sanus, quaeso, carissime, et tui Chri- stophori apud Deum tuis piis votis memor esto. Si per otium licet, vel parvuliss) Uteris me consolando respondere digneris, enixe rogo. Ni itineris inter- vallum viriumque imbecillitas obstaret, e vestdgio pedem te visendi .gratia arriperem, animo interim tibi praesentissimus. Dat. e Sangallo 7. Ianuarii anno 51.
Tuus ex animo deditissimus Christophorus Sertorius.
1432.
LASCUS BULLINGERO.
Postquam ei de consensione ecdesiarum helvetica- rum in re sacramentaria gratulatus est, pluribus con- stitutionem ecdesiarum peregrinorum Londinensium exponit earumque confessionem transmittit.
(Edita est a Gerdeaio in Misoell. Groning. IV. part. I. p. 467.
unde descripsit Kuyper II. 646.)
S. Iam ter ad te scribere volui ex quo hue veni, *) vir sanctissime et frater in Domino obser- vandissime, sed nunquam literas absolvere prius potui quam illi iam abirent qui eas perferre debe- bant. Nunc vero committere amplius nolui ut qui nunc se mihi obtulit nuncius sine meis ad te Uteris hinc abiret. Est eniin vir pius et vestri studiosissi- mus, quales hic non paucos habetis.
Multa autem mihi ad vos scribenda essent, sed neque est tutum, neque tempus patitur scribere om- nia. Istud autem inprimis a vobis istic omnibus peto, ut quae ad te scribo ea ad vos pariter omnes scripta esse putetis, qui simul in eodem ministerio collegae estis: nam rêvera non potui ad singulos scribere.
Primum igitur ago gratias Domino Deo nostro quod regnum fiUi sui per vestrum ministerium istic provehat atque illustret, gratulorque ex animo ves-
3) vox dubia.
1482.1) Cf. N. 1375, not. 2 et 1382, not. 2.
11 EPISTOLAE 1432-1435 12 tris ecoleaiis de inducta consensione ilia doctrinae
inter vos et D. Galvinum in re sacramentaria,2) et spero plures indies Uli subsoripturos etiam esse.
Nos hic eandem doctrinam sequimur, etiamsi aliis quandoque verbis illam exprimamus, et brevi, si Dominus volet, nostram omnes oonfessionem una- nimiter edemus. 3) Quin et de Saxonicis quibusdam eoclesiis optima quaeque nobis hac in parte per Dei gratiam pollicemur.
Nos hic Dei et regis nostri beneficio institui- mus Germanicam et Gallicam ecclesiam,4) publicum- que verbi ministerium duobus locis germanica et gallica lingua habemus. Nunc de puro, quoad eius fieri potest, sacramentorum et disciplinae usu trac- tatur, quern nos brevi habituros, per Dei gratiam, esse speramus. Ecclesiam porro ita colligimus ut qui in ilia censeri velit editae per nos confessioni nostrae5) subscribat, ut totius ecclesiae nostrae no- mina in catalogo habeamus. Eius porro confessio- nis nostrae aliquot exemplaria ad te transmitto, ut nostrae doctrinae rationes cognitas babeatis. Tel- lern autem et D. Calvino unum a vobis transmitti, cui nostra omnia alioqui probari cupimus, atque il- lius ad Dominum preoibus ministerium hie nostrum commendari. lam vero et Itali suam habebunt ec- clesiam, 6) quibus et templum iam et minister pe- euliaris ordinatus est,7) vir et pius et doctus et singulari dicendi gratia praeditus, proque Christi gloria plurima passus. Germanorum ministri sunt Gualtherus Beloemis,8) regis demortui olim biblio- soopus et Martmus 9) Flandrus, inter vos aliquamdiu cum D. Soqpero, ni fallor, versatus, de quo nobis omnes maiorem in modum gratulamur, propter ho- minis candorem, simplicitatem, eruditionem et pie-
2) Non ab initio eum plene et plane assensum memi- neris. Vide ep. eius modo laudatam, et cf. etiam Calvini de eo indicium N. 141b.
3) Quum infra dicat se exemplaria confessionis ad Bul- lingerum mittere patel eum nunc non de ea loqui quae nomine ecclesiarum peregrinorum iam prodierat, et in qua res sacra- mentaria non nisi breviter tractata fuit. Aliam igitur respicit postea edendam. Respici videtur: Epistola ante quinquennium ad amicum quendam scripta oontinens in se summam contro- versiae coenae Domini breviter explicatam, quam Lascus m. Aprili 1551 cum Bullingeri Absoluta Tract, de saoramentis topis e!B8cribi iussit. (Opp. ed. Kuyperi I. 465.)
4) N. 1399. et 1409.
5) Compendium doctrinae de vera unicaque Dei et Christi eoclesia einsque fide et confessione pura. Lond. 1551. (Opp.
ed. Kuyper II. 285 seq.)
6) Strype, Memor. of Granmer I. II. c. 22. p. 345.
7) Michael Angélus Florio Florentinus (Strype I. I.
Southerden Burnet, hist, of foreign, prot. refug. Lond. 1846 p. 226). Hunc postea 1558 in Rhaetia ministerio functum et in error es delapsum dicit De Porta, hist. ref. rhael. I. 2 p. 391.
8) Alias Delvinus, de quo v. ep. Utenhovii ad Bull.
d. d. 9. Apr. et Micronii ad eundem d. d. 14. Aug. (Parker- Soc. 11. 575. 587. S. Burnet I. 1. p. 186.)
9) Micronius. (N. 1399, not. 11.)
tatem. GalK habent Franciscum Biveriuml0) et Richardwm,lt) bene doctum utrumque et eloquentem.
Breviter: est quod divinae benignitati omnes unar nimiter gratias agamus pro tanto illius beneficio, gratitudinemque nostram nostra resipisoentia et mu- tais caritatis officiis attestemur, et oremus diligenter ut, quod ita hie orsus est Dominus -pro ineffabili sua misericordia, hisce potissimum affliotissimis tem- poribus, id ut provehat ad finem usque, addatque nobis spiritum suum sanctum, qui nos nostraque consilia omnia in nostro ministerio regat, modere- tur ac prosperet, ut regnum filii sui dilecti per nos propagari illustriusque reddi possit, ad gloriam no- minis ipsius, salutem nostram et ecclesiae suae ae- dificationem. Amen.
Sensimus iam conatus Batanae undiquaque nos- trum institutum perturbare conantis, adeo ut res ad scissionem ecclesiarum propemodum spectaret.12) Sed Dominus iam furias illas compesouit utcun- que, et posthac speramus meliora.
Iam finem cogor facere propter obruentia me negotia. Opto itaque cum nostris omnibus, vos istic omnes observandissimos nobis praeceptores et fra- tres recte in Domino agere et optime valere una cum tota ecclesia vestra, ouius nos preoibus officio- sissime commendamus. Londini 7. Ianuarii 1551.
Tuae pietati ex animo addictissimus.
Ioannes a Lasco.
1433.
VntETUS CALVINO.
Agit de cmiugibus separaiis a Calvino si fieri pos- set reconciliandis, turn phvrïbus de novo edieto Ber- nensium circa blasphematorimt poenam promtdgato, item de abrogatis Genevae diebus festis.
(Quatuor ut plerumque inspeximus exemplaria: autographon in Cod. Genev. Ill«, fol. 98, Turretini in Cod.. 116, fol. 119,
Bernense in Bpp. "VI. p. 106, et Simleri Vol. 74.)
10) PerucéUum (ib. et Burnet p. 34). Erravmus ad 1399 not. 11.
11) Vanvitte.
12) Laudat Kuyperus ad h. I. Gorham Ref. Gleanings Lond. 1857, p. 230. Gonferri etiam poteris Micronii ep. ad Bull. m. Augusto 1551 scriptam (Parker.Soc. II. 574) ubi certamina narrantur ecclesiae suae vixdum conditae non so- lum c. papistis sed etiam c. Epicuraeis, et pseudo-evangelicis, nimirum Anabaptistis quorum recenset errores de paedobap- tismo, incarnatione, magistratu, iureiurando et communione bonorum, speciatim etiam Arianos notât i. e. Antitrinitarios.
13 1551 IANUAR. 14 Eximio Christi servo Ioanni Oalvino.
Genevae.
8. Paulus Comes soriba GalluB ') qui apud nos agit TOgavit me ut tibi eommendarem sororis suae uxoris causam, quae nupsit Nicoiao Thiebeleio qui apud vos agit. Parum convenit inter maritum et uxorem, fortasse utriusque culpa. Audivit uxorem nuper a marito aufugisse. Suspicatur Paulus ma- ritum 8everiorem et rigidiorem quam iuveni mulier- culae conveniat. Admonebis igitur hominem officii, quoad quidem tibi causa utriusque postulare vide- bitur.
De rebus nostris audi pauca. Proposui in pro- ximo fratrum conventu quod ad te scripseram de Bernensium edicto.2) Electi eramus ego et Beza ut Bernam banc acturi causam proficisceremur. Dum nos ad hanc legationem apparamus, redit Stepbanus
* Longovülanusa) Berna, qui renunciat id iam erasum esse quod nos urebat: se vidisse exemplaria gallica duo, in quorum altero id quidem scriptum esset, sed obductum litura, in altero penitus omissum.
Paulo post redditae sunt mihi Hatteri literae *) quae hoc ipsum magis confirmarunt. Eas ad te mitto ut ex iis intelligas quid ipse sentiat, excusetque in hac tota re, et de sublatis apud vos feriis quid scribat.
Scribis te inconsulto factum. Ergo non parum pec- catum est a vestris hominibus, quod de negotiis re- ligionis statuant vobis inconsultis : quae res est exempli non boni. Scis quid a nostris hac in parte requirere soleamus. Quanquam non ignoras quid ego de toto hoc negotio sentiam, tarnen meo consi- lio id non ita factum fuisset multas ob causas. Nosti quibuscum ingeniis nobis luctandum est.
Mitto et Zerkintae literas, quibu& cognosces quam sit perturbatus bonus vir iis quae nunciat.6) Accepi eodem die alias a Sultzero eiusdem paene argumenti, quas etiam ad te mitto. Eas ubi per- legeri8 remitte omnes. Nostri te omnes salvum cupiunt cum tuis symmystis et amicis omnibus, quibus meo nomine salutem nunciabis. Salutat te uxor officiosissime, et filiolae. Yale. Lausannae 10. Ian. 1551.
Tuus Petrus Yiretus.
1433.1) Bernatium publiais apud Lausannenses secretaries, vir alias ignotus, sicut et eins affinis, cuius nomen ipsum cor- ruptum videtur (Thiébault?).
2) circa poenam crucis exosculandae.
3) In Aurelianensium ducum familia, quae et comita- tum Neocomensem possidebat, nullum huius nominis recenset Art de vérifier les dates ed. 1818 T. 16.
4) deperditae.
5) Haec ad aliud negotium referri debere videntur. Zer- Jcintae nomen in apographis misère eorruptum.
1434.
TOSSANUS FARELLO.
Alluâit. ad quaedam prwata eius negotia et Cal- vini iudicium de duce Christophoro commended.
(Excerptum ex autographo Bibl. pastorum Neocomensium.)
Fidelissimo Christi servo Guilelmo Farello ec- olesiae Neocomensis pastori fratri et amico obser- vando.
Neocomi.
Ego postremas tuas literas accepi mense No- vembri, in quibus tu de consobrini et aliorum id generis improbitate conquereris. *) Quos precor ut Dominus Deus ad frugem meliorem revocare dig- netur. Nam quanquam, sive illius causam, sive Barbarvnum, sive Garinum2) aut eius uxorem spec- tes, non habuerim quod homini de multis horrendis flagitiis accusato faverem, tarnen multorum super ea re sententiis et iudiciis auditis fateor me non- nunquam subdubitasse, ne fratres tui s[ecundum]s) carnem ob res privatas in illum asperiores fuissent.
In qua re si quid peccavi, ignoscat mihi Dominus Deus. Ad hoc Calvinus noster nuper ad me scrip- sit, tuum esse consilium ut duci nostro Christophoro addat calcaria, sed se multis de causis, quas scribit et ego approbo, in diversa esse sententia. Nam ut pius est princeps, ita magna laborat invidia, et pre- cibus magis opus habet quam stimulis.4) — — —
— — Raptim Mombelgardi 11. Ianu- arii 1551.
Tuus P. Tossanus.
1435.
HALLERUS BULLINGERO.
Vergerii contra Mutium scriptum. Decretum Bernensium de cruce exosculanda, Genevensium de nataïi Domini die.
(Ex autographo Bibl. civic Turic. MSS. P. 62 olim Epp.
Tom. 27, fol. 316. — Simler. Vol. 74.)
1434. 1) Hac de re nihil nos alibi legisse meminimus, et om- nino iis quae sequuntur aliunde luic non affulget.
2) N. 133. 788. 1237.
3) charta laceraia.
4) Et sane Nostri iudicium rectius fuisse dixeris quam Faréili.
15 BPI8T0LAE 1435—1438 16 Olarissimo viro D. Heinricho Bullingero Tigu-
rmae ecolesiae vigilantissimo pastori domino et com- patri suo venerando.
Tiguri.
S. Remitto tibi, colendissime Domine compa- ter, per eundem nuncium per quem accepi abs te, novitates illas Augustanas. Reliqua servabo donee alius mihi contingat tabellarius. Hodie enim de- Bcribi omnia non possunt. Gras autem ille mane discedet, et praeter concionem crastinam, qua Deo volente evangelicam historiam secundum Lucam or- diar post finita Apostolorum acta, etiam alia multa me premunt negotia. Scripsi hodie quoque D.
Calvino,1) et ea quae Vergerius de Mutio2) ad il- ium misi. Digna. sunt enim quae ab omnibus sci- antur. Eadem autem iisdem quoque verbis ad mé scripserat Vergerius. G-ratiam tarnen tibi habeo pro tua singulari et vigilantissima diligentia: pro edict» quoque inprimis Dominorum Tigurinorum ad me misso.8) Nostrum ubi descriptum fuerit ad te quoque mittam. Non tarn multa complectitur quam vestrum, ut videbis. Lausannenses in eo invenerunt scrupulum, cuius occasione iterum tumultuabuntur nisi praeveniatur. Blasphémantes enim iubentur signatam humi digitis crucem exosculari, in signum peccati et displicentiae. Et haec caeremonia nunc non recens inventa, sed sub Berchtöldo*) duravit hue usque sine superstitione, qûod ego soiam. At illi, quum sint superstitiosissimi, nescio cuius hie nos superstitionis insimulent. Puto illis propter pa- cem hoc dandum fore, ut in gallico exemplari, quod nondum est promulgatum, mutetur. Genevenses in die Natali Domini praeceperunt5) singulis suorum civium ut laborarent, suam sic volentes testari in Christo libertatem, non tarnen sine magno no- stratium et multorum quoque bonorum, qui non nesciunt libertatem illam caritatis et aedificationis
1435.1) haec non exstat.
2) Hieronymus Mutins (Musio) Vergerii popularis et a prima aetate familiaris, postea in studiis commüito, quum hie in aliéna castra transiret primum Uteris ad eum datis postea publiée quoque eius adversaries. Sleidano teste (III.
152) inquisitori Annibali Grisonio adiunctus fuit quum is Iustinopolin et Polam mitteretur de Vergerib eiusque asseclis
Î
uaesiturus. Seripsit acerrimam contra Vergerium diatriben:>e Vergeriaue del Mnzio, discorso si oonvenga ragnnar con- cilie», trattato délia commnnione de' laici e délie moglie de' chierici. (Pattavicini 1st. del cone. I. VI. c. 13 n. 3.) Cui
Vergerius respondit libetto: Il Vergerio a Papa GiulioIII. ohe ha approvato an libro del Mutio intitolato le Vergeriane s. a.
(Sixt, P. P. Verger, p. 470). Caeterum Hallerus hic non de his libellis loqui videtur.
3),Fortassis et hoc ad disciplinam ecclesiasticam spec- tabat
4) Hallero, quo autore a. 1528 Bernenses eeclesiam suam reformatant ordinär ant. (Hottinger helv. KG. 414.
Kirchhof er. B. Haller p. 126.) 5) Ita ille.
limitibus inclusam esse debere, offendioulo. Varii hie ferebantur rumores. Scripsi Vireto ut me de causa et origine certiorem reddat. Eoce vero, dum illi scribo, ultro Calvinus ea de re ad me haec quae hie mitto: quae ubi legeris remittes. •) Lausannae pestis invalescit. 13. Ian. 1551.
Ioannes Hallerus tuus.
1436.
BADUELLUS CALVINO.
lam Lugduni adest, Ciceronem suutn curans et castigans. Nemausi* suos securos reliquit Genevam
quam citissime potent •getitwrus.
(Ex autographo Ood. Genev. 115, fol. 30.)
Doctissimo viro atque humanissimo homini D. Ca- rolo Passelio amico singulari.
Quum isti ne de facie quidem mihi noti essent, nee quidquam sane novi accidisset, non potui plura ad te scribere. Ego adhuc sum eo in loco ex quo novissimas literas meas accepisti, ') ubi sum occu- patus nonnihil emendatione librorum Ciceronis, quae Gryphius2) castiganda mihi mandavit. Amioi mei me Uteris diligenter monuerunt et rogarunt ne hino me commoveam ante festum pasohatis: se diligen- tissime ea curaturos quae ad rationes nostras trans- ferendas constituendasque pertinent. Meum quidem discessum3) nullus motus est consequutus, sed tanta pax et quies, ut mei earn sanctitatem et animi et corporis retineant qua quum illic essem, utebantur.
Hoc mihi omnium iucundissimum est. Ego in maxima sum exspectatione miserioordiae eius qui me a meis evocavit hucque deduxit, non ut hoc in loco conquiescam, in quo vita mihi est peramara, sed ut hinc ad vos me conferam: quorum quidem desiderium diutius ferre non possum. Itaque ma- iorem in modum per Christum Dominum a te peto
6) Bullingerus hie in margine adscripsit haec: Orabia ilium meo nomine nt quantum per pietatem fieri potest suis autor sit ne propensiores sint ad innovationes rerum tolera- bilium. Hie enim pluris facienda est Concors Caritas eccleöia- rnm quam intempestivus et altercationis plenns novitatis nsns.
Quae Simlerus perperam ad nomen Vireti trahit.
1436.1) Quae non exstant.
2) Sebastianus Gryphius BeuÜingensis, Sadoleti, Sca- ligeri, Gesneri eommereio epistolico usus, Lugduni varios libro»
edidit usque ad mortem a. 1555, inter alios eum de quo hie et N. 1412, hot. 2.
3) ex Nemauso.
17 1551 IANUAR. 18 ut hoc meum desiderium tuo studio et amore adiu-
ves, Dominumque autorem huius meae vocationis ores ut me cum meis in loco collocet in quo ei eiusque ecclesiae fidelem operam praestare possim.
Nam ista quidem, ut mihi videtur, diuturna dis- iunctio non a meis solum sed etiam a vobis, mihi molestissima est. Quare, frater carissime, pro ea communitate quae inter nos terum omnium est, pro- que tua singulari humanitatè, suscipies earn cogita- tionem curamque, qua huius vitae praesentis meae amaritudo aut tollatur plane aut certe levetur.
Gryphius noster nondum librum meum attigit:4) ita est occupatus. Sed hominem urgebo ut eius editionem quamprimum aggrediatur. Vale in Do- mino, amice carissime. Lugduni xviij Ianuarii.
Tuus App. Claudius. s)
1437.
B U L L I N G E R U S OALVINO.
Be concilio Tridentino redintegrando et dbsidione Magdeburgi.
(Ex autographe* Arohiv. Turic. Pint. VI. Vol. 129 olim Serin.
B. Bpp. T. 30, fol. 269. — Simler. Vol. 74.)
Olarissimo viro D. Ioanni Calvino Genevensis ecclesiae fido pastori domino et fratri suo colendis- simo et cariêsimo..
Genff.
S. D. Diu sane intermisi officium scribendi, Calvine domine et frater in Christo colendissime et dilectissime, sed interim nihilominus amavi, nee dubito quidquam de tuo erga nos studio. Scio au- tem te oecupatissimum non posse semper quod ve- lis. Excusatum ergo te habeo quod nostris nihil- dum responderis dudum ad te missis.4) Qui a vo- bis ad nos veniunt referunt omnia vestra bene ha- bere. Auditis et res nostras Dei gratia recte suc- cedere. Oremus Dominum ut is nos tueatur, et semper gloriam suam apud omnes provehat.
4) Vue crediderimus de alio quodam ac supra laudato haec dicta esse.
5) Badudli fata Lugdunensia ex hoc et sequentibus eius epistolis bene illustrât vir doctissimus M.' J. Gaufrés {in Bulletin de la Soc de Vhist. du prot. Sept. 1874). Qui etiam antea in eodem opere Nemausensia accuratissime enar- raverat.
1437. 1) Ultima Buttingeri ad Calvinum, quae nobis quidem innotuit, scripta fuerat 6. Dec.
Calvini opera. Vol. XIV.
Non nescis haud dubie' concilium indictum esse ad Calendas Mali.2) Merae sunt artes et prodito- riae imposturae imo vis aperta in singulis relucet verbis. Caeterum quid aliud exspectes a diabolo et membris eius? Mitto exemplum, si forte nullum adhuc ad te sit delatum. Quanquam nihil dubitem illud parum correcte esse descriptum. Yigilandum nobis diligentissime, orandum ardentissime, laboran- dumque fidelissime video. Insidiae enim et pericula invalescunt.
Non nescis prooul dubio Magdeburgum gravi obsidione, Caesare sic iubente, propter studium pu- rae religionis cinctum, 20. Decembris Domino iu- vante solutum triumphasse de hostibus, capto etiam Georgio duce Mechelburgensi. Sic enim scribunt amici Neroberga. 8) Interea circum urbes maritimas confluxit exercitus equitum circiter 3000 et peditum plus minus 16000, qui occupavit episcopatus Wer- densem, Bremensem et Magdeburgensem. Contra hunc movit nuper Mauritius instructus Saxonico et Caesareano milite. Cymbricus ille exercitus videtur impediisse Caesaris consilia et conatum, quominus vos, Pedemontanum et Helvetiam nunc aggrediatur debellaturus. Dominus servet nos a malo. Vale in Domino folicissime, domine et frater amicissime.
Salutant te fratres. Saluta D. Gallasium, D. Fa- rellum nostrum, et alios fratres omnes. Tiguri 19.
Ianuarii 1551.
Bullingerus tuus.
1438.
CALVIN A L E P È V R E . 4)
Consolations adressées à un prisonnier incarcéré pour sa foi, et avis au sujet de quelques articles de
controverse.
2) Urgente lmperatore concilium rêvera Cal. Maiis Tri- denti instauration fuit, ita tarnen ut in sessione XI. nihil fac- tum sit praeter decretum de resumendo concilio, et indictionem futurae sessionis in Cal. Septembres. (PaUav. I. XL c. 14.
Libri symb. eccl. cath. ed. Streitwolf II. 62.)
3) Propter Interim pertinaciter repudiatum civitas Magdeburgensis decreto Imperatoris exterminata fuit, quod dicunt, et m. Septembre 1550 dux Georgias obsidionem serio inchoavit, post velitationes per aliquoa tempus continuatas.
Gives satis féliciter se defenderunt frequentibus factis eruptio- nibus, ubi d. 20. Dec. ducem ipsum captivum abduxerunt.
Verum ideo non triumpharunt ut hie refert Noster. Obsidio per totum annum duravü et tandem 9. Nov. 1551 urbs se dé- diait Mauritio. (Sleid. III. 217. 225. 284. Ranke V. 141.
178.) Vide etiam N. 1402 et 1413.
1488. 1) Eichard le Fèvre, compagnon orfèvre natif de Rouen instruit dès sa jeunesse par la lecture des saintes écritures
2
19 EPISTOLA 1438 20 (Tirée de l'histoire des Martyrs de Crespin, éd. de 1619 fol. I
-287. Réimprimée dans les Lettres franc, de Bonnet I. 316.
éd. anglaise II. 275.)
Treacher frère, comme Dieu vous a appelé pour Tendre tesmoignage de son Evangile, ne doutez point aussi quil ne vous fortifie par la vertu de son Esprit et comme desia il a commence.il ne par- face, se monstrant victorieux en vous contre ses ennemis. Il est vrai que les triomphes de Içsus- Ohrist sont mesprisez du monde : car cependant que nous sommes en opprobre, les meschans se glori- fient en leur orgueil; mais tant y a quils ne lais- sent point destre confus par la puissance de ceste vérité que Dieu nous a mis en la bouche, et aussi nous sommes soustenus en nos coeurs pour nous glorifier contre Satan et tous ses supposts, en at- tendant le iour que la gloire de Dieu sera pleine- ment révélée à la confusion des mechans et incré- dules. Ce que vous avez senti et expérimente ius- ques auiourdhui de la bonté de Dieu, vous doit conformer en certaine espérance quil ne vous de- faudra non plus à lavenir; cependant priez le quil vous face sentir tousiours mieux quel thresor cest que la doctrine pour laquelle vous combatez, afin quau regard dicelle vostre vie ne soit point pré- cieuse. Ayez aussi tousiours les yeux levez en haut à ce bon Seigneur Iesus, lequel sera vostre garand, puis que vous nestes persecute que pour son Nom.
Pensez à ceste gloire immortelle laquelle il nous a acquise, afin de pouvoir endurer en patience les afflictions où vous estes. Priez ce bon Dieu con- tinuellement quil vous donne telle issue quil a pro- mis à tous les siens; et selon quil a voulu tirer vostre foi a lexamen, quil vous face pratiquer la vertu de ses promesses. Et comme il est Père de lumière, quil vous esclaire tellement que toutes les fumées que les malins vous mettront au devant ne vous puissent esblouyr les yeux, et que toutes leurs finesses et cautelles ne vous puissent obscurcir len- tendement, que tousiours vous ne contempliez le vrai Soleil de iustice, qui est le vrai Fils de Dieu.
Quant est de respondre aux argumens, vous faites bien de respondre en toute simplicité, parlant selon la mesure de vostre foi, comme il est escrit:
lay creu, pourtant ie parlerai. Vrai est que toutes les subtilitez quils cuident avoir ne sont que sotti- ses ridicules; mais contentez vous de ce que Dieu vous a départi de sa^ connoissance, pour rendre pur
embrassa la réforme à Londres, et vint à Genève vers 1544.
Benbré en France ü fut arrêté à Lyon en 1551 et condamné à mort- Il en appela au parlement de Paris, et eut la chance d'être délivré en route par gens incognus. Repris à Grenoble vers la fin de 1553, il fut ramené à Lyon où la première sen- tence fut confirmée, et où il fui brûlé le 7. Juillet 1554. (Hist, des Martyrs l. c. But. eccl I. 95. Haag VI. 498.)
tesmoignage et sans feintise à sa vérité. Car quel- que risée quilz en facent, oe leur sera comme une foudre a leur confusion, quand ils norront que oe qui est fonde en Dieu et en sa parole. Au reste, vous savez qui est celui qui a promis de donner bouche et sagesse aux siens, à laquelle tous ses ad- versaires ne pourront résister: demandez luy quil vous conduise, selon quil conoistra estre bon. Us ne laisseront pas pour cela de vous tenir conveincu dheresie, mais autant en a il este fait à tous les Apostres et Prophètes et à tous les Martyrs. Le Greffier nescrira sinon ce qui luy viendra à plaisir : mais vostre confession ne laissera pas destre enre- gistrée devant Dieu et ses Anges, et il la fera pro- fiter aux siens selon quil est à désirer.
le toucherai en brief quelques poincts sur les- quels ils ont tasche de vous molester. Pour vous donner à entendre que nous ne sommes point iusti- fiez par la seule grace de Dieu, ils ont allègue que Zacharie et plusieurs autres sont nommez iustes.
Or sur cela il vous convient regarder comment Dieu les a acceptez pour tels. Sil se trouve que cest par sa bonté gratuite, en leur pardonnant tout ce qui estoit a redire en eux, et ne leur imputant point leurs fautes et vices, voila tout le mérite exclud:
car en disant que la seule foi en Christ nous iustifie, nous entendons en premier lieu que nous sommes tous maudits, et quil ny a que pèche en nous: et que nous ne pouvons penser ne faire aucun bien, sinon entant que Dieu nous gouverne par son sainct Esprit, comme membres du corps de son Fils.
Davantage encores que Dieu nous face la grace de cheminer en sa crainte, que nous sommes bien loin de nous acquitter de nostre devoir. Or il est escrit que quiconque naccomplira tout ce qui est com- mande, sera maudit; et ainsi nous navons autre re- fuge quau sang de nostre Seigneur Iesus Christ qui nous purge et lave au sacrifice de sa mort, qui est nostre sanctification. Par oe mesme moyen Dieu reçoit pour agréables les bonnes oeuvres que nous faisons par sa vertu, combien quelles soient tousiours entachées de quelque povrete. Ainsi qui- conque se voudra appuyer sur ses mérites, il sera comme pendu en lair, pour bransler à tous vents.
Bref ceux qui pensent mériter aucune chose, se font Dieu redevable, au lieu de quoi il nouB faut tenir le tout de sa pure bonté. Nous sommes riches et abondans en mérites, estans en Iesus Christ:
estans hors de sa grace, ne pensons point avoir une goutte de bien. Si les ennemis vous allèguent ce mot de Loyer, nen soyez point trouble, car Dieu rend aux siens loyer, combien quils nen soyent point dignes: mais dautant quil accepte les oeuvres quil a mis en eux, les ayant consacrez au sang de son Fils Iesus Christ, affin que de la ils prenent leur valeur. Parquoi le loyer ,que Dieu promet à
21 1551 IANUAR. 22 ses fidèles, presuppose la remission de leurs péchez,
et le privilege quils ont destre supportez comme ses enfans. E t de fait ce mot de iustifier emporte que Dieu nous tiene comme iustes, affin de nous aimer, ce que nous obtenons par la seule foi: car Iesus Christ seul est la cause de nostre salut. Vrai est que 8. laques le prend en autre signification quand il dit, que les oeuvres aident la foi pour nous iustifier: car il lentend pour aprouver par effect que nous le sommes; comme aussi il ne dispute point sur quoi nostre salut est fonde, et en quoi il nous faut mettre nostre fiance, mais seulement com- ment est conue la vraye foi, afin que nul nen abuse, se glorifiant en vain du titre seulement. Sils re- tournoyent à vous plus importuner sur ce poinct, iespere que Dieu vous donnera dequoi pour les vaincre.
Quant à Intercession de la vierge Marie et des Saincts trespassez, revenez tousiours à ce prin- cipe, que ce nest point à nous à faire des Advocats en Paradis, mais à Dieu, lequel a ordonne Iesus Christ un seul pour tous. Item, que nos prières doyvent estre faites en foi, et par consequent reiglees par la parole de Dieu, comme dit sainct Paul au 10. des Romains. Or est il ainsi quen toute la pa- role de Dieu il ny a point une seule syllabe de ce quils disent; parquoi toutes leurs prières sont pro- phanes et desplaisantes à Dieu. Sils vous répli- quent quil ne nous est pas défendu, la response est facile: Quil nous est défendu de nous ingérer à rien faire de nostre propre sens, voire en chose beau- coup moindre, mais surtout que loraison est une chose beaucoup privilégiée et trop sacrée pour nous y gouverner en nostre fantasie. Qui plus est, ils ne peuvent nier que ce quils ,ont recours aux Saincts, ne viene dune pure desfiance que Iesus Christ seul ne leur soit assez suffisant.
Quant à ce quils vont répliquant que la cha- rité des Saincts nest point diminuée, la response est facile: que la charité se renge et limite à ce que Dieu requiert dun chacun. Or il veut que les vivans sexercent à prier les uns pour les autres : des trespassez il nen est nulle mention, et en si grandes choses il ne nous faut rien imaginer de nostre cerveau, mais nous tenir à ce qui nous est reoite en lEscriture.
Quant à ce que les adversaires allèguent, quil est dit en Genese que le nom d Abraham et Isaac doit est invoque après leur trespas: vray est que le texte le porte, mais cest une pure moquerie de lamener à ce propos. Cela est escrit au quarante huitiesme de Genese, où il est dit que Iacob bénis- sant Ephraim et Manasse fils de Ioseph, prie Dieu que les noms de ses pères Abraham et Isaac et le sien soyent invoquez sur oes deux enfans, comme sur les chefs des lignées descendantes de lui. Or cesfr
autant oomme sil disoit, quils soyent reputez et contez au nombre des douze lignées, et quils facent deux testes comme sils estoyent ses enfans en pre- mier degré. Ioinct aussi quils estoyent nais en Egypte, il les ioinct par sa prière au lignage que Dieu avoit bénit et sanctifie, pource que de ce temps la, ils en estoyent comme séparez, selon lapparence extérieure. Ainsi ceste façon de parler ne signifie sinon de porter le nom dAbraham, et destre recla- mez de son lignage, comme il est dit au quatriesme dEsaie: Que le nom du mari est reclame sur la femme, dautant que la femme est sous lombre et conduite de son mari.
Sur ce quon vous allègue sainct Ignace, vous navez point à faire grande response. Il y a une sentence la où il dit: Que Iesus Christ lui est pour toute ancienneté. Armez vous donc de ce seul mot, pour les ramener à la pure doctrine de lEvangile.
Pource que iai use de ce terme la contre les Papistes, ils prenent couleur de dire que iaprouve et prise ce livre la. Or afin que vous nen soyez point estonne, ie vous asseure quil y a un amas de badinages si lourds, que les Moines dauiourdhui nescriroyent point plus sottement. Mais pource que navez point connoissance de la langue Latine, en- cores moins de la Grecque en laquelle sainct Ignace a escrit (si nous avons quelque chose de. lui à la vérité),2) vous navez que faire dentrer en ceste dis- pute. Contentez vous de leur respondre que ne pouvez faillir en suyvant Iesus Christ, qui est la Lumière du monde. Quant aux docteurs anciens, ceux qui sont plus exercitez leur en pourront dire assez pour leur clorre la bouche. Que ce vous soit assez davoir vraye foy asseuree en la seule parole de Iesus Christ lequel ne peut faillir ne mentir.
E t mesme que cest où les renvoyent tous les Doc- teurs anciens, protestans de ne vouloir estre creus, sinon entant que leur dire sera trouve conforme à ce qui nous est enseigne de Dieu, et qui est con- tenu en sa parole.
Sur la matière du sacrement de la Cène, quand ils vous parleront de leur Transsubstantiation, il y a response propre: que toutes ces sentences quils ameinent, encores quelles deussent estre entendues à leur sens, ne se peuvent appliquer a la Messe.
Car, comme il est dit: Ceci est mon corps et mon sang ; il est aussy quand et quand adiouste : Prenez, mangez et beuvez tous de ce calice. Or entre eux, il nen y a quun qui mange tout; et encores à Pâ- ques, ils nen donnent que la moitié au peuple. Mais Û y a encores plus grand mal, quau lieu que Iesus Christ dit: Prenez; ils présument de faire un sacrifice 2) Calvin s'est plus d'une fois exprimé très-catégorique- ment sur le compte des épîtres d'Ignace. Voyee Oeuvres H.
116. VIII. 747. IX. 371. 491. 536.
2*
23 EPI8T0LAE 1438—1440 24 qui doit estre unique et perpétuel. Et ainsi pour
saider de ces paroles, il faudroit quils eussent lu- sage de la Cène, ce quils nont pas. Au reste, vous avez tousiours à protester que vous ne niez pas que IeBus Christ ne nous donne son corps, moyennant que nous le cerchions au ciel. Sur toutes les ca- villations quils vous pourroyent amener, vous navez sinon à leur declarer ce que vous avez veu et oui, sachant bien que cest Dieir de qui vous le tenez;
car nostre foy seroit bien maigre, si elle estoit fon- dée sur les hommes. Il ny a donc rien meilleur, sinon de méditer continuellement la doctrine où gist la vraye substance de nostre Ohrestiente, afin quen temps et lieu vous puissiez monstrer que vous na- vez point creu en vain. Et comme iai dit du com- mencement, si les ennemis de vérité combatent par ambition, de vostre part monstrez quil vous suffit de donner gloire à Dieu contre leurs ruses et so- phisteries. Contentez vous davoir pour vostre bou- clier une simple confession de ce que Dieu a im- prime en vöstre coeur. Tant moins vous faut il tourmenter, sils usent de calomnies impudentes con- tre moi ou contre dautres, puis quils ont licence de mesdire sans raison ne propos. Portons patiemment tous les opprobres et vilenies, quils nous ietteront dessus; car nous ne sommes pas meilleurs que saint Paul, qui disoit quil nous faut cheminer par blas- mes et par vitupères. Moyennant que nous faoions ce qui est bon, quand on dira mal de nous, cest assez pour nous descharger. Mais encore quand ils nous imposent telles calomnies, nous avons bien à rendre graces à Dieu, quand nous avons nostre conscience pure devant lui et devant les hommes, et que nous sommes hors de toute suspicion mau- vaise. Et dautre part combien que nous soyons povres pécheurs, si pleins de povrete que nous avons à en gémir continuellement, toutefois quil ne permette aux meschans de mesdire de nous, sinon en mentant; voir pour les condamner de leur pro- pre bouche, davoir controuve de nous ce quils ne döyvent point cercher loin, dautant quil est en eux. Glorifions nous donc en la grace de Dieu avec toute humilité, quand nous voyons que ces povres malheureux, comme yvrongnes, se glorifient en leur turpitude. Sil vous fait mal de les ouyr detractor ainsy frauduleusement de moi, vous devez estre bien plus marri de les ouyr blasphemer con- tre nostre Sauveur et Maistre, auquel tout honneur apartient, quand avec toute linnocence qui sera en nous, nous sommes dignes destre accablez en toute confusion.
Or cependant consolez vous en nostre bon Dieu, qui nous a fait la grace de nous conioindre totale- ment avec son Fils et que tous les diables denfer et tous les iniques du monde ne nous en peuvent séparer. Esiouyssez vous en ce que vous soustenez
sa querelle, en bonne conscience, espérant quil vous donnera la force pour porter ce qui lui plaira que vous souffriez. Nous avons telle souvenance de vous en nos prières, oomme nous devons, en sup- pliant ce bon Dieu, puis quil lui a pieu vous employer à maintenir sa vérité, quil vous donne tout ce qui est nécessaire à un office tant hono- rable; quil vous fortifie en vraye perseverance; quil vous donne vraye prudence spirituelle, pour ne cercher sinon lavancement de son nom, sans avoir esgard à vous, et quil se monstre tellement vostre protecteur, que vous le sentiez à vostre consolation, et que les autres aussi lapercoyvent pour estre es- difiez. Tous les frères de par deçà vous saluent en nostre Seigneur, sesiouyssans de ce quil a be- songne si puissamment en vous, ayans aussi com- passion de vostre captivité, et désirant quil plaise à ce bon Dieu desployer sa bonté et meroi sur vous.
De Geneve, ce 19 de ianvier 1551.
Yostre frère en nostre Seigneur«
Iehan Calvin.
1439.
HALLERUS CAL VINO.
Novissima per amicos relata de hello Magdébw- gensi tradit.
(Ex autographo Archiv. Turio. Plut. VI. Vol. 154, olim Serin.
B. Bpp. Tom. 32, fol. 130. — Simleri Vol. 74.)
Clarissimo viro fidelissimöque Domini nostrilesu Christi apud Genevates ministro D. Ioanni Calvino domino et fratri suo venerando.
Genevae.
S. Libenter iuvissem bonum illum fratrem vel propter tuam, quae nihil non apud me potest, com- înendationem, optime Calvine: sed ut saepe fit, ita et nunc praeter voluntätem meam res cecidit, ut, opinor, ex ipsomet percipies. Caeterum quum is mihi peropportunus ad te sit nuncius, et habeam quaedam quae te scire et omnes bonos- operae pre- tium sit, et subserviant illis quae proximo etiam ad te scripsi, non possum intermittere quin et illa ad te scribam, quo et tu cum omnibus pus, qui sunt illic quique nobiscum hactenus pro fratribus Mag- deburgensibus orastis nunc quoque nobiscum et cum illis Dominum celebretis, qui non perpétuo oblivioni dat pauperem et non sinit irritum esse clamorem