Onderzoeksrapport
Agentschap Onroerend
Onderzoeksbalans archeologie in Vlaanderen
VERSIE 1, 11/12/2008: NATUURWETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK EN DATERINGEN
2020 Natuurwetenschappelijk onderzoek en dateringen
pagina 2 van 216
COLOFON TITEL
Onderzoeksbalans archeologie in Vlaanderen
Versie 1, 11/12/2008: Natuurwetenschappelijk onderzoek en dateringen REEKS
Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed nr. 147 AUTEURS
Anton Ervynck & An Lentacker (red.) JAAR VAN UITGAVE
2020
Een uitgave van agentschap Onroerend Erfgoed Wetenschappelijke instelling van de Vlaamse Overheid, Beleidsdomein Omgeving
Published by the Flanders Heritage Agency Scientific Institution of the Flemish Government, policy area Environment
VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Sonja Vanblaere
OMSLAGILLUSTRATIE
Foto: Sofie Debruyne, inzet: foto’s Hans Denis, Koen Deforce & Kristof Haneca Opmaak: Sylvia Mazereel
Copyright Onroerend Erfgoed agentschap Onroerend Erfgoed Havenlaan 88 bus 5
1000 Brussel T +32 2 553 16 50
[email protected] www.onroerenderfgoed.be
Dit werk is beschikbaar onder de Modellicentie Gratis Hergebruik v1.0.
This work is licensed under the Free Open Data Licence v.1.0.
Dit werk is beschikbaar onder een Creative Commons Naamsvermelding 4.0 Internationaal-licentie. Bezoek
http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ om een kopie te zien van de licentie.
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/.
ISSN 1371-4678 D/2020/3241/172
/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
EDITORIAAL
In 2008 lanceerde het Vlaams Instituut voor het Onroerend Erfgoed (VIOE) - één van de voorlopers van het huidige agentschap Onroerend Erfgoed - een ‘Onderzoeksbalans Onroerend Erfgoed’ voor archeologisch, landschappelijk en bouwkundig erfgoed. Deze onderzoeksbalans werd gerealiseerd in overleg en nauwe samenwerking met specialisten uit de onroerenderfgoedsector en nam de vorm aan van een website. Dit instrument is in zeer beperkte mate actueel gehouden, waardoor het momenteel slechts bruikbaar is als vertrekpunt voor onderzoek tot 2007/2008. Er is zeker wat archeologie betreft nood aan een geactualiseerde versie. Sinds 2008 is de webtechnologie echter geëvolueerd en wordt de software van de onderzoeksbalans niet meer ondersteund waardoor we ons genoodzaakt zien deze van het web te halen, ten laatste tegen eind 2020. Om de stand van zaken anno 2008 niet te laten verloren gaan, vormt het agentschap de hoofdstukken van de onderzoeksbalanswebsite om tot digitale onderzoeksrapporten die het agentschap zal ontsluiten op de OAR.
Onderstaande chronologische en thematische hoofdstukken zullen apart ontsloten worden:
1.Paleolithicum 2.Mesolithicum
3.Neolithicum - Vroege landbouwers 4.Bronstijd/IJzertijd
5.Romeinse tijd
6.Vroege en Volle Middeleeuwen
7.Late Middeleeuwen en Moderne Tijden 8.Maritieme archeologie
9.Natuurwetenschappelijk Onderzoek 10.Dateringsonderzoek
11.Conservatie
12.Methoden en Technieken
Deze rapporten zijn inhoudelijk identieke versies van de hoofdstukken zoals ze ontsloten waren op de website van de Onderzoeksbalans Onroerend Erfgoed.
Momenteel worden voor de discipline archeologie voorbereidingen getroffen richting een zogenaamde ‘Onderzoeksbalans 2.0’. We integreren die in de inventaris onroerend erfgoed. Daar is een module voorzien voor thematische teksten.
Parallel met de Onderzoeksbalans ontwikkelde het VIOE ook de Bibliografie Onroerend Erfgoed: een online zoekmachine met bibliografische referenties over Onroerend Erfgoed in Vlaanderen. Die bibliografie is van onschatbare waarde voor het onderzoek naar Onroerend Erfgoed in Vlaanderen. We zorgen er voor dat ook deze bibliografie niet verloren gaat. Ze zal voor eind 2020 beschikbaar gesteld worden via een andere toepassing.
Brussel, 24/05/2019
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
ONDERZOEKSBALANS ARCHEOLOGIE IN
VLAANDEREN, VERSIE 1,
11/12/2008: NATUURWETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK EN DATERINGEN
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
A NTON E RVYNCK & A N L ENTACKER ( RED .)
INHOUD
Archeobotanisch onderzoek: pollen en sporen 6
Koen Deforce
Archeobotanisch onderzoek: zaden en vruchten 37
Jan Bastiaens & Brigitte Cooremans
Archeobotanisch onderzoek: hout en houtskool 66
Koen Deforce
Archeozoölogisch onderzoek 77
Anton Ervynck & An Lentacker (m.m.v. Wim Van Neer)
Fysisch-antropologisch onderzoek 138
Marit Vandenbruaene
Radiokoolstofdatering 175
Anton Ervynck & Mark Van Strydonck
Dendrochonologie 187
Kristof Haneca
/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
pagina 66 van 216 Natuurwetenschappelijk onderzoek en dateringen 2020
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
ARCHEOBOTANISCH ONDERZOEK:
HOUT EN HOUTSKOOL
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
K OEN D EFORCE
1 INLEIDING
Hout vormde in het verleden zonder twijfel één van de belangrijkste grondstoffen, zowel voor constructies, als brandstof en voor de productie van gereedschap en wapens. Het was waarschijnlijk het eerste materiaal dat bewerkt werd, nog voor steen, en toch komt de studie van hout (en houtskool) binnen het archeologisch onderzoek nauwelijks aan bod126. De reden hiervoor is de vergankelijkheid van hout (en in iets mindere mate ook van houtskool). Hout blijft in ons klimaat enkel bewaard onder de grondwatertafel of in verkoolde vorm. Houtskool is weliswaar vrij van biologische afbraak maar is broos en wordt snel tot poeder herleid door mechanische druk.
De studie van hout en houtskool uit archeologische contexten levert in de eerste plaats informatie op over het houtgebruik in het verleden: welke houtsoorten werden gebruikt voor specifieke toepassingen. Het onderzoek van hout en houtskool kan echter ook informatie opleveren over de samenstelling van de vegetatie (en de antropogene invloed daarop), landschapsontwikkeling, bosbeheersystemen, rituele aspecten, … Daarnaast kunnen hout en houtskool gebruikt worden voor het dateren van archeologische en natuurlijke contexten. Dit kan door middel van 14C-onderzoek of in bepaalde gevallen door dendrochronologisch onderzoek127.
2 HISTORIEK VAN HET ONDERZOEK
De eerste analyses van hout uit archeologische contexten in Vlaanderen zijn uitgevoerd door E.
Frison128. Het betreft hier voornamelijk de bekisting van Romeinse waterputten. Verder zijn er aan het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK) door J. Vynckier129 nog een aantal houten voorwerpen en de vlechtwerkbekisting van een waterput geïdentificeerd.
Het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika (KMMA) heeft een veel langere traditie op het gebied van houtonderzoek, maar dan voornamelijk de morfologische studie van tropische soorten. Toch zijn er, in samenwerking met het Laboratorium voor Houttechnologie van de Universiteit Gent en het voormalige Instituut voor het Archeologisch Patrimonium (IAP), in het kader van enkele licentiaatsthesissen, een aantal collecties bestudeerd uit archeologische opgravingen in Raversijde door De Groote130 en in Ieper (Verdronken weide) door Boeren131. Naast de identificatie van houtsoorten werd ook dendrochronologisch onderzoek uitgevoerd. Verder zijn er aan het Laboratorium voor Houttechnologie van de Universiteit Gent nog enkele kleinere collecties bestudeerd132. Ook aan het Laboratorium voor paleo-ecologie en landschapsgenese van de Universiteit Gent is gedurende een korte periode onderzoek van hout en houtskool uitgevoerd133. Houten voorwerpen die voor een conservatiebehandeling ingediend werden bij Archeoplan in Nederland werden daar tot voor kort ook geïdentificeerd134, maar dit lijkt tegenwoordig niet meer het geval te zijn.
126 Coles et al. 1978.
127 Zie hoofdstuk dateringstechnieken.
128 Frison 1961, 1964.
129 Zie bijvoorbeeld: Vynckier 1967, 1981; Vynckier & Hendrix 1996.
130 De Groote 1999.
131 Boeren 2000.
132 Cherretté 2000, 2001.
133 Crombé et al. 1999; Deforce 1999; Bastiaens et al. 2005.
134 Zie bijvoorbeeld: Hillewaert & Hollevoet 2006.
/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
pagina 68 van 216 Natuurwetenschappelijk onderzoek en dateringen 2020
Sinds kort wordt er aan het VIOE onderzoek gedaan naar hout en houtskool uit archeologische opgravingen135. Ook aan het Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen (KBIN) wordt er hout en houtskool onderzocht afkomstig uit archeologische sites136. Maar het grootse deel van de bestudeerde collecties is hier afkomstig uit Wallonië of uit het buitenland. Ten slotte wordt er aan het Laboratoire de Paléobotanique, Paléopalynologie et Micropaléontologie van de Universiteit van Luik, in samenwerking met het KBIN en het KMMA onderzoek gedaan naar fossiel hout137. Dit fossiel hout is meestal van tertiaire ouderdom en is dan ook niet verder in dit overzicht opgenomen.
3 MATERIAAL EN METHODE
Er bestaan voor Vlaanderen nog geen publicaties die een overzicht geven van het onderzoek van hout en/of houtskool uit archeologische contexten. Om het onderstaande overzicht te kunnen maken werd dan ook een nieuwe databank samengesteld. De opbouw van deze databank is dezelfde als die welke gebruikt wordt voor de inventarisatie van het archeozoölogisch onderzoek. In deze databank werden zo veel mogelijk gepubliceerde resultaten van het onderzoek van hout en houtskool uit archeologische contexten opgenomen tot en met het jaar 2007. Studies van individuele houten voorwerpen138 die als individuele vondsten zijn verzameld, zijn niet in dit overzicht opgenomen.
Een groot gedeelte van het uitgevoerde onderzoek aan hout en houtskool werd echter nog niet gepubliceerd en dus niet opgenomen in dit overzicht. Deze niet gepubliceerde data vormen zelfs een groter volume dan de al gepubliceerde. Ook zijn er waarschijnlijk een aantal (voornamelijk oudere) publicaties die ons ontgaan zijn en nog ontbreken in de databank. Voor de definiëring van de verschillende archeologische en historische perioden werd Slechten139 gevolgd.
4 ONTWIKKELING VAN HET ONDERZOEK
Figuur 1 geeft het aantal EVK’s in functie van het publicatiejaar. De eerste publicatie in de databank dateert van 1961 en is uitgevoerd op de houten bekisting van een Romeinse waterput door E. Frison140. Het duurt echter nog tot 1999 voor er op regelmatige basis onderzoek van hout en houtskool gepubliceerd wordt. Voor het onderzoek van houtskool zijn er ons zelfs geen publicaties bekend van voor die datum. De meest opvallende karakteristieken van figuur 1 zijn dan ook de zeer lage aantallen EVK’s en de recente datum waarop het onderzoek echt op gang lijkt te komen.
135 Zie bijvoorbeeld: Deforce 2004a-b, 2007b; Deforce & Annaert 2007; De Groote et al. 2007; De Clercq et al. 2007.
136 Zie bijvoorbeeld: Vanmontfoort et al. 2002.
137 Zie bijvoorbeeld: Gerriene et al. 1999; Fairon-Demaret et al. 2003.
138 Zie bijvoorbeeld: Vynckier & Hendrix 1996; Hillewaert & Hollevoet 2006; Deforce & Annaert 2007.
139 Slechten 2004.
140 Frison 1961.
Fig. 1: Aantal gepubliceerde EVK’s per publicatiejaar, met onderscheid tussen onderzoek van hout en houtskool.
Fig. 2: Aantal gepubliceerde EVK’s per periode, met onderscheid tussen onderzoek van hout en houtskool.
/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
pagina 70 van 216 Natuurwetenschappelijk onderzoek en dateringen 2020
4.1 ONDERZOCHTE SITES PER TIJDSPERIODE
Ook bij figuur 2 vallen in de eerste plaats de lage aantallen EVK’s op. Enkel voor de Romeinse periode zijn iets meer data beschikbaar. Uit de prehistorie is voornamelijk houtskool onderzocht. Dit is gedeeltelijk het gevolg van de lage aantallen diepere structuren van deze ouderdom waarin niet verkoold hout kan worden aangetroffen.
Fig. 3: Aantal EVK’s per type archeologische context, per culturele periode.
4.2 SOORT CONTEXT PER PERIODE
Uit het paleolithicum is er houtskool onderzocht uit een aantal interglaciale bodemhorizonten op de middenpaleolithische site Veldwezelt-Hezerwater141 (fig. 3). Hoewel dezelfde bodemniveaus bewerkte silex bevatten is het niet mogelijk om te bepalen of de onderzochte houtskoolfragmenten een antropogene of natuurlijke oorsprong hebben. Verder is er ook nog houtskool onderzocht uit een laatpaleolithische haard uit Verrebroek - dok 2142.
Vóór het mesolithicum is er enkel anthracologisch onderzoek gepubliceerd van de twee naburige sites van Verrebroek - dok 1143 en Doel - Deurganckdok sector B144. Op beide sites is houtskool uit haardkuilen en oppervlaktehaarden onderzocht, op het eerste site van vroegmesolithische ouderdom, op het tweede uit het laatmesolithicum.
141 Bringmans et al. 2003.
142 Crombé et al. 1999
143 Bastiaens et al. 2005.
144 Bastiaens et al. 2005.
Er is maar één neolithisch site in de databank opgenomen, namelijk Spiere - De Hel145. Hier is houtskool onderzocht van een gracht en de fundering van een palissade uit het middenneolithicum. Uit de bronstijd is er houtskool onderzocht uit 11 crematiegraven uit Rekem146. Uit de ijzertijd is enkel het hout onderzocht van de bekisting van waterputten en een poel uit Berlare en Sint-Gillis-Waas147, Ekeren148 en Zele149.
Ook het Romeinse hout dat onderzocht is, is voornamelijk afkomstig van de bekisting van waterputten zoals die uit Damme150, Merelbeke151, Destelbergen152, Elewijt153, Wijnegem154, Harelbeke155 en Steenbergen156. Het onderzochte houtskool uit de Romeinse periode is afkomstig uit crematiegraven uit Damme157, Huise158 en Zele159. Ook uit een rituele kuil uit Tienen is materiaal onderzocht160. Uit de volle middeleeuwen is hout onderzocht van de beschoeiing van een gracht uit Damme161 en een afvallaag uit Gent162. Van deze afvallaag is ook de houtskool onderzocht evenals uit een volmiddeleeuwse potenbakkersoven163. Ook uit de late middeleeuwen is de beschoeiing van een gracht onderzocht164 naast de houtskool uit een beerput uit Mechelen165. Uit de nieuwe tijd is de houtskool uit een 16de-eeuwse beerput uit Aalst onderzocht166 en uit de nieuwste tijd de houtskool uit een 17de-eeuwse stortkoker167.
Verder zijn er twee publicaties die een synthese geven van (onder meer) de resultaten van het onderzoek van hout en houtskool uit archeologische opgravingen. Maes et al.168 geeft een overzicht van de vroegste en opvallendste archeobotanische vondsten, waaronder hout en houtskool, van alle inheemse bomen en struiken in Nederland en Vlaanderen. Deforce & Bastiaens169 beschrijven de holocene geschiedenis van taxus in België op basis van vondsten van pollen, zaden en enkele schaarse vondsten van hout en houtskool.
145 Vanmontfoort et al. 2002.
146 Vandenbruaene et al. 2007.
147 Cherretté 2000.
148 Deforce & Minsaer 2005.
149 Bourgeois et al. 2003.
150 In 't Ven & Hollevoet 2005.
151 De Clercq et al. 2004.
152 Frison 1964; Vynckier 1967.
153 Van Impe et al. 2005.
154 Cherretté 2001.
155 Frison 1961.
156 Vynckier 1981.
157 In ’t Ven et al. 2005d.
158 De Groote et al. 2003.
159 Bourgeois et al. 2003.
160 Deforce 2004a.
161 In ’t Ven et al. 2005f.
162 Deforce 1999.
163 De Groote et al. 2007.
164 In ’t Ven et al. 2005g.
165 Deforce 2007b.
166 De Groote et al. 2004.
167 De Clercq et al. 2007.
168 Maes et al. 2006.
169 Deforce & Bastiaens 2007.
/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
pagina 72 van 216 Natuurwetenschappelijk onderzoek en dateringen 2020
5 AANBEVELINGEN VOOR DE TOEKOMST
Uit het bovenstaande gedeelte blijkt duidelijk dat het onderzoek van hout en houtskool in Vlaanderen nog niet veel voorstelt. Ieder bijkomend onderzoek van zowel hout als houtskool en voor alle archeologische en historische perioden is dan ook waardevol.
6 BIBLIOGRAFIE
BASTIAENS J.,DEFORCE K.,KLINCK B.,MEERSSCHAERT L.,VERBRUGGEN C.&VRYDAGHS L. 2005: Palaeobotanical analyses. In: CROMBÉ PH. (ed.), The last hunther-gatherer-fishermen in Sandy Flanders (NW Belgium), Archaeological reports Ghent University 3, 251-278.
BOEREN I. 2000: Archeobotanie en dendrochronologie van de site “Verdronken weide” bij Ieper (prov.
West-Vlaanderen, België). Ongepubliceerde Master thesis, UGent.
BOURGEOIS I.,DE CLERCQ W.,DEFORCE K.&GELORINI V. 2003: De IJzertijd in Zele (ca. 800 - ca. 50 v.C.): aan de periferie van een veranderende wereld, VOBOV-info 57, 11-24.
BRINGMANS M.M.A.,VERMEERSCH P.M.,GULLENTOPS F.,GROENENDIJK A.J.,MEIJS E.P.M., DE WARRIMONT J.-P.
& CORDY J.-M. 2003: Preliminary excavation report on the middle paleolithic valley settlements at Veldwezelt - Hezerwater (prov. of Limburg), Archeologie in Vlaanderen 7, 9-30.
CHERRETTÉ B. 2000: Waterputten te Sint-Gillis-Waas en te Berlare (O.-VL.): een houtanalytisch onderzoek, Lunula. Archaeologia protohistorica 8, 26-32.
CHERRETTÉ B. 2001: Houtanalytisch onderzoek van twee Romeinse waterputten te Wijnegem- Steenakker, AVRA-Bulletin 2, 3-7.
COLES J.M.,HEAL S.V.E.&ORME B.J. 1978: The use and character of wood in prehistoric Britain and Ireland, Proceedings of the Prehistoric Society 44, 1-45.
CROMBÉ PH.,DEFORCE K.,LANGOHR R.,LOUWAGIE G.,PERDAEN Y.,SERGANT J.&VERBRUGGEN C. 1999: A small Final-Palaeolithic knapping site at Verrebroek 'Dok 2' (Flanders, Belgium), Notae Praehistorica 19, 63- 68.
DE CLERCQ W.,BASTIAENS J.,BOURGEOIS I.,DEFORCE K.,GELORINI V.,TENCY H.&VAN PETEGHEM A. 2003: Een plaats bij de Schelde in de eerste eeuwen van de jaartelling. Het Gallo-Romeinse Zele op basis van de opgravingen op de Kamershoek en de Zuidelijke Omleiding, Vobov-info 57, 25-35.
DE CLERCQ W.,BASTIAENS J.,DEFORCE K.,DESENDER K.,ERVYNCK A.,GELORINI V.,HANECA K.,LANGORH R.&VAN
PETEGHEM A. 2004: Waarderend en preventief archeologisch onderzoek op de Axxes-lokatie te Merelbeke (prov. Oost-Vlaanderen): een grafheuvel uit de Bronstijd en een nederzetting uit de Romeinse periode, Archeologie in Vlaanderen VIII, 123-164.
DE CLERCQ W.,CHERRETTÉ B.,DE MULDER G.&VAN RECHEM H. 2005: Een waterput uit de vroege IJzertijd en een gebouw uit de Romeinse tijd in Berlare - N445 (gem. Berlare). In: IN ’T VEN I.&DE CLERCQ W. (eds), Een lijn door het landschap. Archeologie en het VTN-project 1997-1998, Archeologie in Vlaanderen.
Monografie 5, deel 2, 155-176.
DE CLERCQ W.,CALUWÉ D.,COOREMANS B.,DE BUYSERE F.,DE GROOTE K.,DEFORCE K.,ERVYNCK A.,LENTACKER
A.,MORTIER S.,PYPE P.,VANDENBERGHE S.,VAN NEER W.&WOUTERS H. 2007: Living in times of war: waste of c. 1600 from two garderobe chutes in the castle of Middelburg-in-Flanders (Belgium), Postmedieval Archaeology 41, 1-63.
DE COCK S., HEIM J., HUYSMANS L., VAN MAERRCKE-GOTTIGNY M.C., ROGGE M. & VYNCKIER J. 1996:
Multidisciplinaire onderzoeksresultaten uit de “haven”kom-structuur van de Gallo-romeinse baanpost te Kerkhove (gem. Avelgem), West-Vlaamse Archaeologica 12, 33-68.
DE CONINCK F., GREGUSS P. & VANHOORNE R. 1966: La superposition de dépots tourbeux datant des oscillation Allerod et Bolling à Stabroek (Belgique), Pédologie 16, 293-308.
DEFORCE K. 1999: Verslag hout en houtskoolanalyse van de ‘zwarte laag’ (EB96), Intern rapport Labo voor Paleo-ecologie en Landschapsgenese, UGent.
DEFORCE K. 2004a: Appendix: Charcoal analysis from the Mithraeum at Tienen (Belgium). In: MARTENS
M., The Mithraeum in Tienen (Belgium): small finds and what they can tell us. In: MARTENS M.&DE BOE
G. (eds), Roman Mithraism: the Evidence of the Small Finds, Archeologie in Vlaanderen. Monografie 4, 52.
DEFORCE K. 2004b: Het onderzoek van het hout uit de opgraving Zele - Zuidelijke Omleiding: een eerste resultaat, Lunula. Archaeologia protohistorica 12, 133-136.
DEFORCE K. 2007a: Anthracologisch onderzoek van enkele crematieresten uit de late bronstijd/vroege ijzertijd uit Rekem, Intern rapport V.I.O.E., Brussel.
DEFORCE K. 2007b: De houtskool. In: TROUBLEYN L.,KINNAER F.&ERVYNCK A. (red.), Het Steen en de burgers.
Onderzoek van de laatmiddeleeuwse gevangenis van Mechelen, Mechelen, 163-167.
DEFORCE K.&ANNAERT R. 2005: Nieuwe data over de eg uit Poppel, Lunula. Archaeologia protohistorica 13, 145-146.
DEFORCE K.&ANNAERT R. 2007: An Early Roman Age harrow from Poppel, Belgium, Archäologisches Korrespondenzblatt 37 (1), 85-94.
DEFORCE K. & BASTIAENS J. 2007: The Holocene history of Taxus baccata (yew) in Belgium and neighbouring regions, Belgian Journal of Botany 140, 222-237.
DEFORCE K.&MINSAER K. 2005: Onderzoek van het hout uit de ijzertijdnederzetting Ekeren - Salaadweg (Antwerpen), Lunula. Archaeologia protohistorica 13, 95-100.
DE GROOTE A. 1999: Archeobotanie van de middeleeuwse site Walraversijde (West-Vlaandern, België).
Houtidentificatie en dendrochronologie. Ongepubliceerde Master thesis, UGent.
DE GROOTE K.,MOENS J.,CALUWÉ D.,COOREMANS B.,DEFORCE K.,ERVYNCK A.,LENTACKER A.,RIJMENANTS A., VAN NEER W.,VERNAEVE W.&ZEEBROEK I.2004: De Valcke, de Slotele en de Lelye, burgerwoningen op de Grote Markt te Aalst (prov. Oost-Vlaanderen): onderzoek naar de bewoners, analyse van een vroeg- 16de eeuwse beerputvulling en de evolutie tot stadhuis, Archeologie in Vlaanderen VIII, 281-408.
/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
pagina 74 van 216 Natuurwetenschappelijk onderzoek en dateringen 2020
DE GROOTE K.,DE CLERCQ W.,DEFORCE K.&MOENS J. 2007: Het aardewerk uit een 10de-/vroeg 11de- eeuwse pottenbakkersoven te Merelbeke (Oost-Vlaanderen, België), Corpus van middeleeuws aardewerk en glas uit gesloten vondstcomplexen in Nederland en Vlaanderen (CMA) 18.
DE GROOTE K.,BASTIAENS J.,DE CLERCQ W.,DEFORCE K.&VANDENBRUAENE M. 2003: Gallo-Romeinse graven te Huise ’t Peerdeken (Zingem, prov. Oost-Vlaanderen). Een multidisciplinaire analyse, Archeologie in Vlaanderen VII, 31-64.
DESITTERE M.&WEISSENBORN A.M. 1977: Catalogus voorwerpen uit de metaaltijden, Oudheidkundige Musea, Bijloke Museum, Gent.
FAIRON-DEMARET M.,STEURBAUT E., DAMBLON F., DUPUIS C., SMITH T. & GERRIENE P. 2003: The in situ Glyptostroboxylon forest of Hoegaarden (Belgium) at the Initial Eocene Therminal Maximum (55 Ma), Review of Palaeobotany and Palynology 126, 103-129.
FRISON E. 1961: Examen anatomique des bois du puits romain n°I de Harelbeke, Latomus 10, 800-805.
FRISON E. 1964: Romeinse waterput te Destelbergen. Anatomisch onderzoek van hout en vezelbastresten. In: DE LAET S.J.,VAN DOORSELAER A.&SPITAELS P. (eds), Oudheidkundige opgravingen en vondsten in Oost-Vlaanderen, Kultureel Jaarboek voor de provincie Oost-Vlaanderen 17, 70-71.
GERRIENE P., BEECKMAN H., DAMBLON F., DOUTRELEPONT H., FAIRON-DEMARET M. & SMITH T. 1999:
Agaristoxylon garennicum Gerriene et al., gen. et sp. nov., an arborescent Ericaceae from the Belgian Upper Paleocene: palaeoenvironmental imlications, Review of Palaeobotany and Palynology 104, 299- 307.
HENDRIX V.,VAN STRYDONCK M.,VYNCKIER J.&BOURGEOIS J. 1996: 14C-dateringen en determinaties van de houtrestanten uit bronzen riviervondsten, Lunula. Archaeologia protohistorica 4, 18-22.
HILLEWAERT B.&HOLLEVOET Y. 2006: Andermaal Romeins en vroegmiddeleeuws langs de Zandstraat te Sint-Andries/Brugge (prov. West-Vlaanderen), Relicta. Archeologie, Monumenten- en Landschapsonderzoek in Vlaanderen 1, 121-140.
IN ’T VEN I. & HOLLEVOET Y. 2005: Een Romeinse nederzetting ten westen van de Stoofweg te Damme/Sijsele (prov. West-Vlaanderen). In: IN ’T VEN I. & DE CLERCQ W. (eds), Een lijn door het landschap. Archeologie en het VTN-project 1997-1998, Archeologie in Vlaanderen. Monografie 5, deel 2, 29-34.
IN ’T VEN I., HOLLEVOET Y.,COOREMANS B., DE GROOTE A.&DEFORCE K. 2005a: Archeologische sites en waarnemingen op het VTN-traject 1997-1998: Provincie West-Vlaanderen, Damme/Sijsele - Stoofweg Oost. In: IN ’T VEN I.&DE CLERCQ W. (eds), Een lijn door het landschap. Archeologie en het VTN-project 1997-1998, Archeologie in Vlaanderen. Monografie 5, deel 1, 63.
IN ’T VEN I., HOLLEVOET Y.,COOREMANS B., DE GROOTE A.& DEFORCE K. 2005b: Archeologische sites en waarnemingen op het VTN-traject 1997-1998: Provincie West-Vlaanderen, Damme/Sijsele - Antwerpse heirweg. In: IN ’T VEN I.&DE CLERCQ W. (eds), Een lijn door het landschap. Archeologie en het VTN-project 1997-1998, Archeologie in Vlaanderen. Monografie 5, deel 1, 63-64.
IN ’T VEN I.,HOLLEVOET Y.,COOREMANS B., DE GROOTE A.&DEFORCE K. 2005c: Archeologische sites en waarnemingen op het VTN-traject 1997-1998: Provincie West-Vlaanderen, Damme/Sijsele - Veldhoekstraat. In: IN ’T VEN I.&DE CLERCQ W. (eds), Een lijn door het landschap. Archeologie en het VTN-project 1997-1998, Archeologie in Vlaanderen. Monografie 5, deel 1, 64-65.
IN ’T VEN I.,HOLLEVOET Y.,COOREMANS B.,DE GROOTE A.&DEFORCE K. 2005d: Een Romeins grafveld ten oosten van de Stoofweg te Damme/Sijsele (prov. West Vlaanderen). In: IN ’T VEN I.&DE CLERCQ W. (eds), Een lijn door het landschap. Archeologie en het VTN-project 1997-1998, Archeologie in Vlaanderen.
Monografie 5, deel 2, 35-45.
IN ’T VEN I.,HOLLEVOET Y.,COOREMANS B.,DE GROOTE A.&DEFORCE K. 2005e: Romeinse bewoning aan de Antwerpse heirweg in Sijsele/Damme (prov. West-Vlaanderen). In: IN ’T VEN I.&DE CLERCQ W. (eds), Een lijn door het landschap. Archeologie en het VTN-project 1997-1998, Archeologie in Vlaanderen.
Monografie 5, deel 2, 47-75.
IN ’T VEN I., HOLLEVOET Y., COOREMANS B., DE GROOTE A. & DEFORCE K. 2005f: Volmiddeleeuwse bewoningsporen aan de Veldhoekstraat in Damme/Sijsele (prov. West-Vlaanderen). In: IN ’T VEN I.&DE
CLERCQ W. (eds), Een lijn door het landschap. Archeologie en het VTN-project 1997-1998, Archeologie in Vlaanderen. Monografie 5, deel 2, 77-91.
IN ’T VEN I.,HOLLEVOET Y.,DE GROOTE A.&DEFORCE K. 2005g: Archeologische sites en waarnemingen op het VTN-traject 1997-1998: Provincie West-Vlaanderen, Damme - Lieve. In: IN ’T VEN I.&DE CLERCQ W.
(eds), Een lijn door het landschap. Archeologie en het VTN-project 1997-1998, Archeologie in Vlaanderen. Monografie 5, deel 1, 57-60.
LECLERCQ A.1978: Appendice 2: Examen anatomique des échantillons de bois provenant d’un puit romain (fin IIe-1ere moitié IIIe siècle après J.C.) à Ploegsteert (Comines, province du Hainaut, Belgique).
In: BOURGEOIS J., Les puits en bois tressé du vicus Gallo-Romain de Ploegsteert, Mémoires de la société d’Histoire de Comines-Warneton et de la Région 7, 289-290.
MAES B.,BASTIAENS J.,BRINKKEMPER O.,DEFORCE K.,RÖVEKAMP C.,VAN DEN BREMT P.&ZWAENEPOEL A. 2006:
Inheemse bomen en struiken in Nederland en Vlaanderen, Amsterdam.
MENNEGA A.M.W.,TER WELLE B.J.H.,VERBRUGGEN C.,FERGUSON D.K.,NEEFS F.&VERGAUWE G. 1977: Bijlage 2: Onderzoek van de houtresten. In: DESITTERE M.&WEISSENBORN A.M., Voorwerpen uit de metaaltijden, Oudheidkundige Musea, Bijloke Museum, Gent.
SLECHTEN K. 2004: Namen noemen. Het CAI-thesaurusproject. In: CAI-I. De opbouw van een archeologisch beleidsinstrument, IAP-Rapporten 14, Brussel, 49-54.
VANDENBRUAENE M.,DEFORCE K.&ERVYNCK A. 2007: Natuurwetenschappelijke bijdragen. In: TEMMERMAN
B., Het urnenveld van Neerharen-Rekem. Onderzoek naar demografie, sociaal-economische verhoudingen en ideologie van een prehistorische gemeenschap tijdens de late bronstijd/vroege ijzertijd in West-Europa. Ongepubliceerde licentiaatsverhandeling, VUB.
VAN IMPE L.,IN ’T VEN I.,DE PAEPE P.,ERVYNCK A.&DESENDER K. 2005: Invading tribes, advancing forests. A witness to the decline of economic activity in Flanders, ca. 200 AD, Studien zur Sachsenforschung 15, 287-306.
/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
pagina 76 van 216 Natuurwetenschappelijk onderzoek en dateringen 2020
VANMONTFOORT B.,GEERTS A.I.,CASSEYAS CH.,BAKELS C.,BUYDENS CH.,DAMBLON F.,LANGOHR R.,VAN NEER W.
& VERMEERSCH P.M. 2004: De Hel in de tweede helft van het 5de millennium v. Chr. Een midden- Neolithische enclosure te Spiere (prov. West-Vlaanderen), Archeologie in Vlaanderen VIII, 9-77.
VYNCKIER J. 1967: Onderzoek en conservatie van het vlechtwerk uit een Romeinse waterput te Destelbergen. In: DE LAET S.J., VAN DOORSELAER A., DESITTERE M. & THOEN H. (eds), Oudheidkundige opgravingen en vondsten in Oost-Vlaanderen, Kultureel Jaarboek voor de Provincie Oost-Vlaanderen, II, 150-152.
VYNCKIER J. 1981: Houten schotel afkomstig uit een Romeinse waterput op de Steenbergen te Oelegem, Bulletin van het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium 18, 241-242.
VYNCKIER J.&HENDRIX V. 1996: Wood determination. In: VERLAECKT K. (ed.), Between River and Barrow, BAR International Series 632, 71-72.
