^ppw^"^?'^
cant. « tentons*
'
1 01 0 0 1 0 5 4 8
BCV N 5 1 2 / 3 S
MÉMOIRES
DOCUMENTS
PUBLIÉS
PAR LA SOCIÉTÉ D'HISTOIRE
DE LA SUISSE ROMANDE
TOME XXXVIII
-*
LAUSANNE. — IMP. GEORGES BRIDEL & C'".
DOCUMENTS
RELATIFS A
L'HISTOIRE DU VALLAIS
2 ' o ^ 3 ' £ ^ /.:•;..-"
RECUEILLIS ET PUBLIÉS PAR " > .
v ~:A ' V - "••
\ L'ABBE J. GREMAUD
professeur et bibliothécaire cantonal à Fribourg.
T O M E V I I (1402-1431)
2'o?3'£</.2
w
n — VA . vfLAUSANNE
G E O R G E S B R 1 D E L ' & Gie É D I T E U R S 1894
N &2/38
AVANT-PROPOS
La période de trente années comprise dans ce volume se partage entre deux épiscopats, celui de Guillaume V de Rarogne, dit le jeune, et celui d'André de Gualdo, qui gouverna le diocèse d'abord comme administrateur, ensuite comme évêque. Guillaume ne reçut jamais la consécration épiscopale ; les désordres et les guerres qui désolèrent le Vallais pendant qu'il fut à la tête du diocèse, le forcè- rent enfin à quitter le pays. L'administration spirituelle avait été négligée et le pouvoir temporel était tombé entre les mains de l'oncle de l'évêque, le célèbre Guichard de Rarogne. Celui-ci par son gouvernement arbitraire et des- potique provoqua la guerre civile, qui fut encore aggravée par l'invasion de l'étranger. Citoyen de Berne, Guichard demanda et obtint le secours de cette ville ; la Savoie pro- fita de ces circonstances pour intervenir également. Les patriotes vallaisans opposés aux Rarogne, malgré des efforts héroïques et quelques succès éclatants, ne purent soutenir, sans pertes, cette lutte inégale.
VI DOCUMENTS RELATIFS A L'HISTOIRE DU VALLAIS
Malheureusement pour l'histoire, la série des documents relatifs à ces troubles n'est pas complète ; beaucoup ont été détruits dans l'incendie des châteaux épiscopaux, en 1788. Parmi ceux qui restent, plusieurs n'ont été conservés que par des copies plus ou moins exactes.
Les secours donnés par Berne à Guichard de Rarogne, leur combourgeois, d'un côté, et de l'autre les alliances d'une partie des communautés du Haut-Vallais avec quelques cantons suisses eurent pour résultat l'intervention des Confédérés dans les affaires du Vallais et les diètes suisses s'en occupèrent souvent. Nous n'avons pas cru devoir reproduire ce qui concerne ces négociations. On en trouve les détails dans la collection des récès des diètes suisses : Amtliclie Sammlung der älter eidgenössischen Abschiede. Cette collection étant très répandue, il eût été inutile de réimprimer des pièces que chacun peut y trouver facilement. Nous nous sommes bornés à en indi- quer quelques-unes des plus importantes.
A l'avènement d'André de Gualdo comme administra- teur les troubles duraient encore ; tous ses efforts ten- dirent à rétablir la paix. La plupart des dizains reconnu- rent son autorité ; mais Guillaume V de Rarogne conserva encore des partisans, surtout dans le dizain de Conches.
Les négociations pour la paix furent engagées entre André et ses adhérents, d'un côté, et les Rarogne, Berne et la Savoie, de l'autre. Elles furent longues et aboutirent enfin au traité d'Evian, qui fut très désavantageux pour le Val- lais. Ici encore il y a de nombreuses lacunes dans la série des documents.
Si la paix fut conclue, cependant elle ne fit pas dispa-
raître les suites matérielles et religieuses de la guerre.
André dut chercher à rétablir son autorité temporelle, dont les patriotes, à la faveur des troubles, s'étaient em- parés en grande partie ; il dut travailler également à faire revivre la discipline ecclésiastique, négligée par son prédé- cesseur et gravement atteinte par les désordres de la guerre. De là une double lutte qui rendit l'administration temporelle et ecclésiastique pleine de difficultés ; on en trouve la preuve dans un grand nombre de documents.
Au premier abord plusieurs de ces documents semblent défavorables à l'évêque André, mais en les examinant de près et en les contrôlant les uns par les autres, il ne sera pas difficile de constater que l'ensemble des mesures prises tendait au rétablissement de l'ordre temporel et spirituel et que beaucoup des plaintes formulées contre André sont empreintes d'une exagération manifeste. Trop de gens étaient intéressés au maintien des abus pour qu'ils n'opposassent pas une vive résistance à la réforme à laquelle l'évêque travaUlait.
Nous aurions désiré publier dans ce volume tous les documents relatifs à André de Gualdo ; la place nous a manqué et nous nous sommes arrêtés à l'époque où André, après avoir été administrateur du diocèse pendant treize ans, en devint évêque titulaire en 1431.
+•*
V
(
DOCUMENTS
RELATIFS A
L'HISTOIRE DU VALLAIS
2552
Nomination de Guillaume V de Rarogne à l'évêché de Sion par le pape Boni- face IX.
1402, 12 juillet.
Gallia Christiana, XII, 744.
Guiscardi, qui Guillelmi superioris (IV) frater erat, Alius Guillelmus, ex canonico Sedunensi, annum agens 21, eligitur episcopus a Bonifacio IX, per obitum alterius Guillelmi, IV idus julii, pontificatus 13, 1402, ex regestis Vaticani.
L'évêque Guillaume V était le neveu et non le fus de Guichard de Rarogne.
Pour faciliter l'intelligence des faits de cette époque, nous donnons un extrait de la généalogie des Rarogne. La famille était alors divisée en deux branches, celle des seigneurs de Montlaville, dans la vallée d'Hérens, qui a donné plus tard un évêque au siège de Sion, Guillaume VI, de 1437 à 1451, et celle des vidomnes de Louèche, seigneurs d'Anniviers.
HEM. ET DOCUM. XXXVIII 1
feâfei
2 DOCUMENTS RELATIFS A L'HISTOIRE DU VALLAIS [1402]
PIERRE, PERROD DE RAROGNE
vidomne de Louèche seigneur d'Anniviers
teste 1412
GUILLAUME IV PIERRE le jeune GUICIIARD JACQUES évêque de PETERMAND bailli du Vallais f avant 1406.
Sion f avant le • 1406-1424 f 1402. 10 juillet 1398. épouse
| Marguerite de Rœsuns.
GUILLAUME V LUQUIN PETERMAND RÏLTPRAND FRANÇOISE le jeune doyen seigneurs d'Anniviers et de FRISQUINE évèque de Sion de Valère Toggenbourg épouse Rodolphe
1402-1417. 1402-1426. f 31 juillet 1479. f 1466. Asperlin.
2553
Quittance donnée par Guillaume Britonis, lieutenant du gouverneur de la seigneurie de Monthey au nom de Jean-Galéas Visconti.
1402, 24 septembre.
An. Jos. de Rivaz, Opera hist. XIII, 319.
In nomine Dni, Amen. Anno M0 GCGG0 11°, indictione X, die XXIV mensis septembres, constitutus fuit Guillelmus Bri- tonis, locum tenens viri nobilis Guillelmi de Sardis de Alexan- dria, gubernatoris terre et jurisdictionis Montheoli pro illustri principe magnifico et excellentissimo dno Johanne Galeas Vicecomite generali dno Mediolani, etc., comité Virtutum et dno Montheoli, qui nomine dicti dni ad instantiam Johannis devanterii feudi vocati de Piris confitetur habuisse et récépissé ab eodem Johanne, videlicet XL sol. Maur. placiti debiti per
ipsum devanterium et suos consortes ob mortem illustris prin- cipis dni nostri dni Johannis Galeas ducis Mediolani quon- dam noviter defuncti.
2554
Bazarod de Aula vend une vigne et une maison à Pierre de Rarogne, seigneur d'Anniviers, et à son fils Guichard, bailli du Vallais.
Sion, 1403, 20 janvier.
Archives de Valère, Registrum Hugoneti Rychardi, n° 44.
* Notum etc. quod ego Bazarodus de Aula de Sarqueno, laude Jaquete uxoris mee, vendidi et tradidi in solutum nobi- libus et potentibus viris Petro de Rarognia dno Aniuisii et Guichardo fllio suo, balliuo Valesii, pro quater viginti 1b.
Maur. per me eis tanquam causam habentibus iure cesso eis per Perrodum de Mahencheto de Leuca, cui dictam quantita- tem cum aliis infrascriptis debitis pecunie et vini debebant, et pro redempcione quinque modiorum annui redditus per me sibi debitos, et pro retentis de tempore preterito, et pro qua- tuor lb., videlicet vineam meam sitam in territorio de Sar- queno continentem circa XXYI putatoria cum vna paru a pecia campi infra sita et cabana, pro supportando per dictosempto- res vsagia inde débita confratrie communitatis de Sarqueno, videlicet très fichilinos siliginis et IIIes quarteronos mensure Leuce anno quo confratria fit et vnum sestarium cum dimidio vini albergatis et pro permittendo cuicumque habenti per dictam vineam suum hergores et suum yes, siue iter et aditum uel transitum. Testes : Perrodus Alius quondam Perrodi de Mahencheto, burgensis Leuce, Christoforus Gottefredi de Ves- pia domicellus, Franciscus de Platea domicellus, Anthonius filius Jo. Werra dicti loci, etc., Actum Seduni, in stupa dicti dni Aniuisii, die XX mensis januarii, anno dni M0 CCCC°IÜ0, imperio vacante. G. episcopante.
4 DOCUMENTS RELATIFS A L'HISTOIRE DU VALLAIS [1403]
Item vendidi prelibato dno pro LX lb. vnam meam domum sitam apud Sarqueno. Datum ut supra.
Item reddidit michi in solutum prelibatus dnus Aniuisii domum suam sitam in Sarqueno cum paruo virgulto et paruo casali, et hoc pro viginti lb.
2555
Traité de combourgeoisie entre l'évêque de Sion et les patriotes du Vallais, d'un côté, et les cantons de Lucerne, Uri et Unterwaiden, de l'autre.
Sion, 1403, 3 juin.
Amtliche Sammlung der altern eidgenössischen Abschiede. I (2» Aufl.), 103.
2556
V
Yanin Odini prête au chapitre de Sion une cloche, qui plus tard est placée dans le clocher de l'hôpital.
Sion, U03, 22 juin. — 1431, 5 mars.
Archives de Valère. '
Notum sit omnibus Christi fidelibus quod nos venerabiles viri Bertrandus de Greres, Franciscus sacrista, Johannes de Corsie, Petrus et Johannes de Bona, Johannes Molitor, Petrus in Fabrica, Girodus Mistralis, Rodulphus de Rutty, Jo. de Monthouz et Albertus de Blanchis, omnes insimul in coro ecclesie Valerie sono campane congregati ad capitulandum, confltemur habuisse in cogmodato a Yanino Odini ciueSedun.
vnam campanam quam nobis cogmodauit spacio vnius anni a data presencium, ponderis autem centum XLIX librarum metalli, positam in ecclesia inferiori Sedun., quam sibi reddere promisimus et conuenimus linilo anno ad suam primam requestam. Inde rogauimus cartam fieri et testes apponi qui sic vocantur : dnus Girardus Fabri, dnus Georgius de Orrigo-
nibus, sacerdotes, etc., et ego Hugo Rychardi qui juratus super hoc liane cartam leuaui et scripxi vice capituli Sedun.
cancellariam tenentis. Gui si quis, etc., Actum Seduni, die XXII mensis junii, in coro ecclesie Valerie, anno Dni M°CGCG0III°, imperio vacante, Guillelmo episcopante.
Au dos du parchemin :
Anno Dni M°CCCGXXXI, die quinta mensis marcii, dnus Theodolus Steger rector hospitalis Sedun. confltetur et publice recognoscit, ad instanciam ven. et egregii dni Guillelmi de Rarognya cantoris ecclesie Sedun. ac procuratoris ven. capi- tuli Sedun., instantis et recipientis vice et nomine dicti ven.
capituli, habuisse et récépissé a dicto ven. capitulo Sedun.
campanam de qua intro fit mencio et eandem campanam ad campanile hospitalis collocasse, vnde dictum ven. capitulum quittât per présentes de premissa restitucione ipsius campane et jubet hanc litteram in regislro et extra cancellari, promit- tens, etc.
Ambrosius de Poldo.
L'intérieur du clocher de la cathédrale de Sion fut brûlé vers cette année 1403 ; on trouvera plus loin, sous date du 7 novembre de cette année, une convention pour sa reconstruction et il existe aux archives de Valère une liste de donations sous le titre suivant : « Anno dni M°CCCO V° infra- scripti dederunt pro reparatione campanarum ecclesie inferioris combas- tarum. » Voy. aussi l'acte du 28 octobre 1107, n° 2586.
2557
La duchesse de Milan autorise la vallée d'Antigorio à contracter une alliance avec quelques communes du Haut-Vallais.
Milan, U03, i août.
Archives de la paroisse d'Ernen, A. 17. Copie de M. Ferd. Schmid.
Copia. Ducissa Mediolani et Papie, Anglerieque comitissa et comes Anglerie ac Bononie, Pisarum, Senarum et Perusii dominus.
6 DOCUMENTS RELATIFS A L'HISTOIRE DU VALLAIS [1403J
Accepimus litteras tuas Antigorii datas die XXIII decursi proxime mensis julii de illis Theotonicis qui ad terram nostram Crodi nostre vallis Antigorii venerunt occasione lige fiende inter nostros de valle Antigorii et illos de vallibus Bondoli, Ragnoni, Morgani, Comexii et Doxii et cetera, mentionem facientes et cetera, ad quos quidem respondentes te de ipsarum
transmissione commendamus, notiflcantes tibi quod placet nobis et volumus quod huiusmodi liga in omnibus et per omnia flat et fieri debeat prout sequitur, reseruato semper honore nostro et omnibus aliis tendentibus et spectantibus ad statum nostram, eiusque conservationem, et cum aliis clausu- lis opportunis, rescribendo nobis de receptione presentium et quicquid fiel in predictis. Datum Mediolani, die quarta au- gusti, MCCGC°III0. Signât. Jacobinus. Cum deliberatione con- silii.
Au revers :
Prudenti viro Raffaeli de Malcholzatis vicario nostro valis Antigorii.
Jean-Galéas Visconti, duc de Milan, mourut le 3 septembre 1402 ; son fils Jean-Marie qui lui succéda était encore mineur ; la régence fut confiée à sa mère Catherine Visconti, seconde épouse de Jean-Galéas.
Les noms des lieux indiqués dans cette lettre sont évidemment défigurés ; mais la présence de la lettre dans les archives d'Ernen prouve qu'il s'agit de localités vallaisannes ; c'est peut-être Binn, Rarogne, Mœrel, Conches et Deisch (mons Dei).
2558
Lettre du conseil de Domo d'Ossola à la communauté de Conches (a Monte Dei superius).
Domo d'Ossola, 1403, 23 septembre.
Archives de la paroisse d'Ernen, A. 18. Copie de M. F. Schmid.
Egregii et honorandi amici carissimi. Respondentes litteris vestris mencionem facientibus quod de consilio vestri reu.
episcopi aliqua essent ordinanda inter vos et nos, que inordi- nata remanserunt quando colloquium habuimus in Bondollo, sumus contenti et multum placet si qua inordinata remanse- runt, de nouo ordinäre et emendare, ac eciam quod homines vestri territorii, cum eorum mercanziis et sine tuti et sine impedimento ire et redire valeant per nostrum territorium, sicut nos ire vultis sicuros per vestrum territorium. De mis- sione vestrarum litterarum vos commendamus et immensas gracias referimus, offerentes nos et nostra ad que vobis grata.
Datum Domi Ossole, die XXIII septembris, MCGGG tertio.
Vestri potestas, consules et credienciarii curie Matarelli Domi Ossole.
Au revers :
Egregiis viris vicario, consulibus et communitati a Monte Dei superius, honorandis amicis carissimis.
25S9
Reconstruction de l'intérieur de la tour de l'église cathédrale de Sion.
Valère, 14-03, 7 novembre.
Archives de Valère, Registrum Hugoneti Rychardi.
Notum sit omnibus Christi fidelibus quod ego donnus Vldri- cus Durandi sacerdos promitto juramento meo ad sancta Dei euuangelia corporaliter prestito et sub obligacione omnium bonorum meorum mobiliüm et immobilium, presenlium et futurorum, et sub obligacione beneficiorum meorum, facere infra campanile duos vltimos solanos ad plastrum cum brisse- tis fortissimis, videlicet illud primum existentem subtus cam- panas et aliud sequens, inter que duo solanya ad plastrum conuenio facere vnam cameram totam de plastro, causa euit- tandi periculum ignis, pro cubando illos qui sonabunt ; reli-
8 DOCUMENTS RELATIFS A L'HISTOIRE DU VALLAIS [1404]
quos uero sotulanos inferiores omnes subséquentes eciam suis sumptibus et expensis bene et perfecte de nouo facere ; ita bene et melius si possit quam essent ante, cum gradibusinde percurentibus, ita quod trabes inflxos intra muros tenear ad fortifficacionem eampanilis imbochiare et resercire et recom- plere bene et perfecte ad respectum perfectorum lathomorum et carpentatorum, et hoc primum Solanum nine ad Pasca pro- ximum, reliquum in festo sancti Jo. Bap. inde proxime sequenti, residuum totum infra annum inde proxime sequen- tem. Pro quibus se postmodum adimplendis statuit fldeiussor Theodolus Balet, qui juramento suo, etc., et sub obligacione omnium bonorum suorum mobilium et immobilium, presen-
tium et futurorum, promisit, etc. Testis Johannes Philippi de Grona, et in concordia facta cum capitulo in kalenda per dictum dnum Uldricum fuerunt testes Martinus Garaschodi, Micholetus de Crista, donnus Georgius de Orrigonibus sacer- dos, et pro tanto remanere debet dictus dnusUldricusab hinc in officio matricularie et emolumentis eiusdem, excepto vino istius anni. Actum in coro ecclesie Valerie in kalenda, presen- tibus dnis Bertrando de Greres, Jo. de Bona, Jo. de Corsier, P. de Bona, qui non consensit, Jo. de Monthoux, G. Barberii, P. de Fabrica, Henrico de Curvala, Jo. Molitoris, omnes cano- nici Sedun. capitulum facientes, die VII mensis nouembris, M°GGCCIII°, imperio vacante, V. secundo episcopante.
2560
Vente de cens par Rodolphe de Rarogne à Jean Thomé de Platea.
Sion, 1404, 14 octobre.
Archives de la paroisse d'Ernen, F. 4. Copie de M. Ferd. Schmid.
* Notum, etc., quod ego Bodolphusde Rarognia domicellus, dnus Montisvillede Herens, vendidi precio quatercentum flor.,
[1404] •
ad racionem VI sol. et VIII den. Maur. pro quolibet flor., Johanni Thome de Platea commoranti in inferiori Arangnon septem lb. Maur. et quinque sol. annui redditus et seruicii cum dominio, juridicione, mero et mixto imperio super homi- nibus feudatariis et eorum bonis, primo super Petro Ruden de Brucco XX sol. annuatim (suivent 19 autres tenanciers de Niederernen, Niederwald, Behvald, Fiescherthal et Fiesch.) Testes : Johannes Werra de Vespia, publicus notarius, etc.
et ego Ànthonius de Platea qui, etc. Actum Seduni, die XIIII mensis octobris, anno Dni M0CGGC01III°, Guillelmo episco- pante.
2561
Droit du chapitre de Sion sur les biens de ses hommes suicidés.
Valère, 1404, 7 décembre.
Archives de Valèie, Registrum Hugoneti Rychardi.
* Notum sit omnibus Christi fidelibus quod nos Franciscus sacrista Sedun., Jo. de Gorsier, Jo. et Pe. de Bona, Ro. de Ruty, Guillelmus Barberii, Jo. de Monthoux, Henricus de Cur- wala, P. in Fabrica , Albertus de Blanchis, canonici Sedun.
in choro ecclesie Valerie congregati ad capitulandum, notum facimus quod cum Martinetus Nyeuelo de Vex necatus fuerit in aqua Bornye, ut dicitur, supra quem suspicabatur quod se ipsum voluntarie necauerit et semet ipsum submerserit, ex quo bona ad nos tanquam de nomine nostroasserebamus perti- nere debere : super quibus procedi fecimus ad inquirendam veritatem per Jo. maiorem nostrum de Vex, et facta diligenti inquisicione de premissis, licet repertus fuerit in aqua submer- sus, tarnen de vero reperire non potuimus quod ex suo spon- taneo proprio facto se submerserit; eapropter ipsum necatum, resque et bona sua mobilia et immobilia, heredesque suos et
10 DOCUMENTS RELATIFS A L'HISTOIRE DD VALLAIS [1404J
ipsius bona tenentes, tarn Girardum Trognu, Johannemque filium Aymoneti du Byoley de Vex, nomine uxorum suarum, quittamus, liberamus, remittimus ab omni malo inquisicionis processu et condempnacione, et hoc pro XX flor. per ipsos nobis datis ex causa presentis absolucionis, causa nostram maliuolenciam et indignacionem euitandi, si de premissis ad litigium nobiscum peruenirent, durum casum reputantes tan- quam nobis fidèles subditi, probi viri causam contensiosam nobiscum habere. Testes : Odoninus filius naturalis dni Gotte- redi de Chalant, canonici Sedun., domicellus, dnus Georgius de Orrigonibus sacerdos, matricularius Valerie, etc. Datum et actum in coro ecclesie Valerie, in kalenda, die veneris septima mensis decembris, anno Dni M°GGCG0IIII°; imperio vacante, G. episcopante.
2362
Aimon Asperlin de Rarogne prête hommage à Guillaume de Menthonay, évêque de Lausanne.
Lausanne, 1404, 23 décembre.
Mémoires généalogiques de la maison des Asperling de Rarogne, p. 16. Msc.
rédigé vers 1685, dans la Bibliothèque Mulinen, à Berne.
Anno 1404, die 23 mensis decembris, personaliter constituti reverendus in Christo pater dnus Guillielmus de Menthonay, miseratione divina Lausan. episcopus, ex una, et Aymo Aspre- lin de Rarognia, filius quondam Anthonii Asprelin, domicellus Sedun. diocesis, parte ex alia, idem vero Aymo spontaneus et sciens intravit et fecit homagium ligium et fidelitatem ligiam prestiti amoris dicto dno episcopo recipienti ad vitam ipsius domini suo et ecclesie sue Lausanne nomine, et dictus Aymo ad vitam ipsius tantum et non vitra, manus suas inter manus prefati domini episcopi ponendo extensas et tenendo, osculo
[1405] 11 orium suarum interveniente, prout in talibus secundum novam et antiquam fldelilatis formam, salva fidelitate comitis Gruerie. Et promisit, etc.
Acta sunt hoc in camera picta domus episcopalis Lausanne, presentibus domino Petro curato Orbe, Aymone de Prexdomi- cello, ballifvo Lausanne et Guidone de Prex, testibus vocatis.
2563
Perrod et Jacquemet, fils de Pierre sautier de Martigny , vendent les bains de Louèche à Guichard de Rarogne.
1405, 18 mars.
Documents sur le Vallais (M. Bordier).
Perrodus et Jaquemetus filii Petri salteri de Martigniaco, clerici Leuce, vendunt Guichardo de Rarognia balnea magna in valle de Boes, unacum fonte calido et terris et plateis et redditus, pretio 63 lb. Testis Jacobus Perrini de Raronia domi- cellus. 1405, 18 martii.
Le 27 juillet 1339, Pierre sautier de Martigny reconnut tenir en fief lige de l'évêque de Sion les bains de Boez avec leurs dépendances. Voy. T. IV des Documents, p. 256.
2564
Donations faites par Catherine, dame de Chevron et vidomnesse de Sion, à son fils Jean.
Sion, 1405, 30 avril.
Archives de Valère, Registrum Benedicti de Crista.
* Anno Dni M°GGGC° quinto, die vltima mensis apprilis Seduni, domi vicedni Sedun., nobilis et potens dna Katerina dna Chiurionis, vicedna Sedun., dédit et finauit nobili Johanni
12 DOCUMENTS RELATIFS A L'HISTOIRE DU VALLAIS [1405]
de Ghiurione eius filio donacione inter viuos ea que secuntur : primo quadraginta sex lb. Maur. semel in quibus sibi teneba- tur Anthonius Mafe commorans in Briga, item centum flore- nos in quibus sibi tenebatur Ludouicus Regis'de Yingeron et Anthonia relicta Stephani ciuisSedun. nomine legitimi mutui, item viginti Ib. semel in quibus eidem tenebantur Julliana et Petrus de Malio quondam eius maritus, ad viginti ambrusa- nas veteres pro singulo floreno. Mandans, etc. Et ego Benedic- tus de Crista ciuis Sedun., not. etc.
2565
Le pape Benoît XIII confirme une bulle de Clément V en faveur de l'hôpital du Mont-Joux.
Gènes, 1405, 27 mai.
Archives de l'hospice du Grand-Saint-Bernard, copie du XYIe siècle.
Benedictus episcopus, seruus seruorum Dei, ad futuram rei memoriam. Meritis dilectorum flliorum prepositi et con- uentus hospitalis sanctorum Nycolai et Bernardi de Monte Jouis, ordinis sancti Augustini, Sedun. diocesis, inducimur vt eorum petitionibus, quantum cum Deo possumus, ad exaudi- lionis gratiam admittamus. Sane pro parte dictorum prepositi et conuentus nobis fuit humiliter supplicatum, vt literas super indul to eisdem preposito et conuentui per felicis recor- dationis dementem papam quintum concesso, que incipiunt vetustate consumi, quarumque tenorem de verbo ad verbum fecimus presentibus annotari, innouare de benignitate aposto- lica dignaremur. Quiquidem tenor talis est1. Nos igitur huius- modi supplicacionibus inclinati, dictas literas quas in cancel- laria nostra inspici fecimus diligenter auctoritate apostolica
i Voir cette bulle dans le t. V, p. 329.
tenore presentium innouamus et presentis scripti patrocinio communimus. Per hoc autem eisdem preposito et conuentui nullum jus de nouo acquiri volumus, sed antiquum tantum- modo seruari. Nulli ergo omnino hominumliceat hanc paginam nostre innouationis, communitionis et voluntatis infringere vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attemptare presumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri et Pauli apostolorum eius se noueritincursurum. Datum Janue, sexto calendas junii, pontiflcatus nostri anno vndecimo.
Franciscus.
2566
Le pape (Benoît XIIT) confirme l'incorporation de la cure de Bex au chapitre de Sion, faite par son prédécesseur Clément VII.
Nice, 1405, 21 septembre.
Archives de Valêre. Copie sur papier, du XVe siècle, avec deux corrections que nous reproduisons en note.
Dilectis filiis capitulo ecclesie Sedun. salutem, etc. Sincere deuocionis affectus quem ad nos et Romanam geritis eccle- siam promeretur ut peticionibus vestris, Ulis presertim que ecclesie vestre commoda respiciunt et ei oportuna fore conspi- cimus, fauorabiliter annuamus. Dudum siquidem pro parte vestrai felicis recordacionis Clementi pape VII predecessori nostro exposito, quod fructus, redditus et prouentus capituli dicte ecclesie propter guerras et pestilencias diuersas que in illis partibus diucius viguerunt, adeo diminuti existebant quod ex eis neqtiibatis* commode sustentari, ac humiliter supplicato ut parochialem ecclesiam de Bacio, Sedun. diocesis, que ad collacionem dictorum capituli, ut asserebatur, pertine-
1 Capituli dicte ecclesie pro tempore existentis.
2 Dictum capitulum nequibat.
14 DOCUMENTS RELATIFS A L'HISTOIRE DU VALLAIS [1405]
bat, eisdem capitulo vnire, annectere et incorporare de be- nignitate apostolica dignaretur. Idem predecessor dictam par- rochialem ecclesiam cum omnibusjuribuset pertinenciis suis, eciam si disposicioni apostolice specialiter vel generaliter reseruata existeret, eidem capitulo auctoritate apostolica imperpetuum annexuit, vniuit et incorporauit, ita quod cedente uel decedente redore eiusdem parochialis ecclesie qui tune erat uel ipsam alias quomodolibet dimittente, liceret capitulo predictis per se uel alios corporalem possessionem parochialis ecclesie, juriumque et pertinentiarum predictorum auctoritate propria apprehendere, nancisci et eciam retinere, fructusque, redditus et prouentus ipsius percipere et habere et in sustentacionem ipsorum conuertere, diocesani loci et cuiuscunque alterius licencia minime requisita, reseruata tarnen de fructibus huiusmodi pro vno vicario in dicta paro- chiali ecclesia canonice instituendo congrua porcione, ex qua congrue posset sustentari, jura episcopalia soluere et alia sibi incumbencia onera supportare, prout in dicti predecessoris inde confectis litteris plenius continetur. Et deinde dicto pre- decessore vnione huiusmodi nondum, sicut accepimus, suum sortita effectum, sicut Dno placuit, ab hac luce subtratto, nos diuina fauente clemencia ad apicem summi apostolatus assumpti omnes vniones, annexiones et incorporaciones de parochialibus ecclesiis et aliis beneficiis ecclesiasticis cum cura et sine cura, quoeumque nomine censerentur, inuicem seu ecclesiis, monasteriis vel aliis quibuscumque ecclesiasticis beneficiis apostolica uel ordinaria seu alia quauis auctoritate, sub quibuscumque colore, modo, forma uel expressione verbo- rum, que quidem parochiales ecclesie et alia bénéficia supra- dicta persone ipsa oblinentes per cessum vel decessum, aut alias tune non dimiserant, factas seu alias vniones huiusmodi sortite non fuerant effectum, reuocauimus, cassauimus, annul- lauimus et nullius fore voluimus firmitatis, prout in nostris
inde confectis litteris plenius continetur. Quare pro parte vestra extitit humiliter supplicatum, ut prouidere vobis et dicte ecclesie parochiali super hoc de benignitate apostolica dignaremur. Nos itaque huiusmodi supplicacionibus inclinati, volumus et apostolica vobis auctoritateconcedimusquod vnio, annexio et incorporacio predicte de dicta parochiali ecclesia de Bacio eidem capitulo, vt premittitur, facte, a data ipsarum valeant et plenam obtineant roboris firmitatem, proinde ac si per nos reuocate minime extitissent. Nulliergo, etc.
Datum Nicie, XI kl. octobris, anno XII.
2o67
Armes des Tavelli.
1405
Archives de la ville de Sion, Inventarium Grangiarum.
Goncordium inter Guichardum Tavelli, dnum Grangiarum et condnum de Ayent, de Vercorens, et N. Petrum Ordeou ciuem Genevensem eo quod idem triplicem aquilam ad insignia sua applicuit et abusus erat, viso quod essent propria domus
Tavelli. 1405.
2568
Le bailli du Vallais reconnaît l'innocence de Pierre Bachecker accusé de sortilège.
Viège, 1406, 6 janvier.
Archives de la paroisse d'Ernen, F. 5. Copie de M. Ferd. Schmid.
* Nos Guichardus de Rarognia, balliuus terre Vallesii pro dno Guilelmo Sedun. episcopo, notum fieri volumus quod cum Petrus Bachecker de Bun, ad denunciacionem hominum com-
16 DOCUMENTS RELATIFS A L'HISTOIRE DU VALLAIS [14061
munitatis de Greniols, extiterit infamatus scire artem sortile- gii, illum inculpabilem et bone fame declaramus, ita ut gau- dere valeat bonis et rebus suis. Datum Vespie, die sexta men- sis januarii, anno Dni M°CGCC° sexto.
Sceau pendant.
2569
Pierre de Rarogne, seigneur d'Anniviers et vidomne de Louèche, donne une terre à Jean Johannête.
Sion, 1406, 14- janvier.
Archives de Valère, Registrum Hugoneti Rychardi, n° 44.
* Notum, etc. quod ego Petrus de Rarognia, dnus Aniuisii et vicednus Leuce, remisi Johanni Johannête ad eius vitam tantum, suis benemeritis exigentibus, vnam peciam praticum vno maheyn cum grangia infra sita, in territorio valus bal- neorum, loco dicto ey Aczos, subtus pascua communitatis dicte valus, michi Petro predicto tanquam vicedno Leuce commissa et excheyta ex causa certe prodictionis perpetrate per Roletum de Murenchi contra nostram patriam Valesii, cuius delicti punicio dico ad me perlinere racione vicedomi- natus mei de Leuca. Testes : nobilis scutiffer et balliuus Valesii filius meus, Anthonius Perrini domicellus et Hugonetus Ry- chardi. qui etc. Actum Seduni, die XIIII januarii, anno Dni M°CCCCVI°.
2570
Nicolas Breglinet ses consorts reconnaissent tenir en fief de Guichard de Rarognele quart du village de Tatz.
Châtillon, 1406, 6 mars.
Archives de Valère, Registrum Ant. de Platea, n° 87.
* Notum sit quod in presentia mei leuatoris et jurati can- cellarie Sedun., stipulantis et recipientis ad opus viri nobilis
et potentis Guychardi de Raronia baliui Valesii et suorum heredum, Nicolaus Breglin, tanquam responsoretaduentarius feudi et rerum infrascriptarum, Petrus et Johannes fratres dicti Holzeria de Tacz, Katherina dicta Amgaltenacher, tan- quam brancherii dicti feudi, confitentur perjuramenta sua se tenere in feudum perpetuum a dicto nobili Guychardo, tan- quam causam habente heredum Aymonis dErdes domicelli de Gontegio, quartam partem ville de Tacz cum domibus, pratis, pascuis, nemoribus, alpibus, cultis et incultis, cui quarte parti dicitur inferior quarta pars de Tacz, et debere quinqua- ginta et quinque sol. Maur. annui redditus et quinque den.
seruicii, de quibus quatuor den. veniunt ecclesie de Castel- lione, et quod dicta feuda erant de maioria, dominio et juri- dictione de Tacz. Testes Martinus castellanus de Castellione, etc. Actum Gastellioni, die VI mensis march, anno Dni M»CCCCVI°.
2571
Pierre de Rarogne, seigneur d'Anniviers, amodie, au nom de l'évêque de Sion, l'alpe de Rawyl aux frères Vullencus et Perronet Salteri.
Sion, 1406, 3 mai.
Archives de Valère, Registrum Ant. de Platea, n" 87.
Anno Dni M°CCGC° sexto, indicione XIIII, die vero tercia mensis maii, infra ciuitatem Sedun., in domo dni Aniuisii seu eius habitacionis, in presencia mei notarii publici infrascripti et testium subscriptorum presencia, constitutus vir nobilis et potens Petrus de Rarognia, dnus Aniuisii, qui quidem dnus Aniuisii, vice, nomine et ad opus dni nostri Sedun. episcopi, seu electi pro nunc, dimisit et admodiauit pro presenti anno tantum, antiquo vsagio consueto soluere pro dicto termino anni présentas dicto dno Aniuisii nomine dni nostri Sedun.,
MÉM. ET DOCUM. XXXVIII 2
18 DOCUMENTS RELATIFS A L'HISTOIRE DU VALLAIS [1406]
Vullenco Salteri de Grimisua recipienti nomine suo et Perro- neti eius fratris, videlicet alpem de Rauuyn cum juribus et pertinenciis antiquis et ab antique-mouentibus. Dequaquidem admodiacione preceptum fuit michi notario publico infra- scripto fieri presens publicum instrumentum, presentibus tes- tibus ad hec vocatis et rogatis Johanne Brandon, Johanne Morora dArbaz et me Anthonio de Platea, qui predicta recepi.
2572
Sentence arbitrale prononcée entre le Vallais au-dessus de la Massa et la vallée d'Antigorio.
Bondolun, 1406, 14 juillet, Baceno, 18 juillet.
Archives de la paroisse d'Ernen, A. 19. Copie de M. Ferd. Schmid.
Anno milleximo quadricentesimo sexto, indicione quarta dé- cima, die mercurii quarto decimo mensis julii, in loco ßondolo, valus Vallexii, vbi nobiles, castellanus, vicarii, commune et homines vallis Valexii a Massona superius, ex vna parte, con- gregati et conuoeati sunt ; et nobiles, vicarius, commune et homines vallis Antigorii, ex altera parte, congregati et conuo- eati sunt occasione infrascriptorum discordie et capitulorum factorum et celebratorum inter ipsas partes per egregios et nobiles viros dnum Anthonium castellanum Brige vallis Valexii, Zannim Curtu de Valexio, Jostetum filium Panzere de Christo habitatorem Formacie, Antonium filium Nicole deLa- pecia et Antonium filium Henrigeti de Bruxis, omnes très de Formacia, arbitras et arbitratores communiter et concorditer electos et assumptos per ipsas partes, occasione robarie facte per dictos homines a Massona superius contra homines vallis Antigori de anno currente, die XXIIIa mensis junii, quod pre- dicti homines de Valexio teneantur et debeant reddere et res-
tituere omnes equos quos reperientur esse derobati predicta die per dictos homines de Yalexio super territorio predictorum hominum de Antigorio, ex quibus equis predicti de Yalexio dicunt et manifestant sese habere nouem equos, et si plures equi reperirentur haberi, quod teneantur reddere et reddi faeere hinc ad vnum annum proximo futurum. Itemarbilraue- runt quod ex illis bestiis menualibus derobatis, videlicet capris et pecudibus restituere et restitui faeere teneantur pre- dicti de Yalexio communi predicto de Antigorio capras et pecudes centum. Item quod omnes alie res et bestie derobate per dictos homines de Yalexio contra illos de Antigorio sint et esse debeant pleno jure predictis hominibus de Valexio dicta die derobate, et quod nunquam hinc aliquod jus uel regres- sum contra predictos de Yalexio de dictis rebus et bestiis derobatis dicta dietantum. Item pronunciauerunt et declaraue- runt quod predicte ambe partes de cetero bonam pacem et concordiam perpetuam insimul habere debeant nunc et in futurum, ita quod gentes seu homines vnius communitatis
super territorio alterius securi esse debent in corpore et in habere et cum suis mercanciis et sine, et quod nullus possit nee debet alium saxirepro aliqua peticione, sed ab ipso justi- ciam accipere coram ordinario suo ; et si quis alteri facit dampnum in pratis aut in possessionibus cum suis bestiis seu pecoribus ducendo, quod satisfaciat sibi dampnum ad dictum duorum bonorum virorum, ita quod nullus pecora nee bona alterius offendere debet. Item pronunciauerunt quod si contin- geret quod vnus uel plures oiïendent in territorio alterius, eciam vnum vel plures, ea de causa nee pax nec concordia fracta esse debet inter communitates predictas, sed offensus debet prosequi judicio et justicia sibi fieri debet, prout consue- tudo illius terre requirit. Item pronunciauerunt quod si fur et latro furaret alteri equum uel bestiam. ille castigari debet secundum justiciam in territorio suo, et ideo pax nec concor-
20 DOCUMENTS RELATIFS A. L'HISTOIRE DU VALLAIS [1406]
(lia similiter fracta esse non debet. Item pronunciauerunt quod neutra pars contra aliam ire debet offendere ultra terri- torium suum et confines, nixi de mandato speciali dni sui, si oporteret transire confines suos. Tune autem ilia communitas tenetur alteri denunciare ante quindeeim dies, si fieri possit, uel saltern octo diebus anthea. Item pronunciauerunt quod in casu quo dicta communitas Yalexii haberetaliquamguerram, causam uel discordiam cum aliqua alia communitate seu sin- gularitate, quod dicta communitas valus Antigorii non tenea- tur aliquale ilIï seu îIlis contrariis dicte communitati Yalexi prebere aliquod auxilium, consilium uel l'auorem palam uel occulte. Et e conuerso si dicta communitas vallis Antigori haberet guerram, causam uel discordiam cum aliqua alia communitate uel singularitate, quod dicta communitas Yalexi non teneatur nee debet illi seu illis contrariis dicte communi- tati vallis Antigori prebere aliquod auxilium, consilium uel fauorem palam uel occulte, vt supra. Item pronunciauerunt quod nullus homo solus, nec vlla villa, nec parochia dictam pacem et concordiam denegare, reuocare nec abdicare potest alteri, nixi communitas tota ab vtraque parte. Item pronun- ciauerunt quod vtraque communitas debet et tenetur alteri communitati dare forum, excepto si vna communitas conueni- ret in se ipsam quod nullum forum de terra sua transire debe- rel quod emptum fuerit in territorio suo, quod ea de causa nullus alium de dicta communitate com mercancia sua per ipsum ibi empta offendere debet, sed ille puniri et castigari debet qui vendit. Item pronunciauerunt quod neutra commu- nitas alteri debet nec tenetur aliquod nouum pedagium impo- nere quoquomodo, sed antiquum pedagium ab aliis recipere debent, prout ab antiquo consuetum fuit.
Millesimo quadricentesimo sexto, indicione XIII1, die domi- nico XYI1I niensis julii, in loco Baceni, infra cimiterium ecelcsie Sancti Gaudenci, presentibus testibus dno presbitero
Bartholomeo de Fortibus de Demero, rectori ecclesie iste, et Josto fllio Zanin Mathuzin de Formacia, ambobus ydoneis, notis, vocatis et rogatis ad infra, ibique conuoeato et angre- gato consilio ac credencia generali communitatisethominiim vallis Antigori oecasione suprascriptorum vndecim capitulo- rum et pacis conflrmande, emologande et ratificande per vica- rium, sindieum, commune et homines predicte vallis Antigori, ex vna parte, cum communi et hominibus vallis Yalexi a Massona superius, ex altera parte. In quo quidem consilio et congregacione lecta etpublicata fueruntsuprascripta capitula per me Bartholinum notarium infrascriptum vulgari sermone de verbo ad verbum adeorum intelligenciam, quiomnes dnus vicarius, sindicus, commune et homines predicte vallis Anti- gori, nemine ipsorum discrepante, sed concorditer et vnani- miter laudauerunt, emologauerunt, confirmauerunt, appro- bauerunt et ratificauerunt suprascripta capitula et pacem factam et celebratam inter suprascriptos homines vallis Ya- lexi a Massona superius (ex vna parte), el dictum dnum vica- rium. sindieum, commune et homines predicte vallis Antigori, ex altera parte. Unde predicti dnus vicarius, sindicus, com- mune et homines dicte vallis Antigori rogant me notarium infrascriptum ut de predictis conficiam publicum instrumen- tum ad dictamen sapientum. Ego Bertholinus notarius, filius dni magistri Jacobi Fixici de Yemenia, habita lor Baceni.
Au revers :
Pündtt mitt Oeschenthall gmacht der thusend CGCG vnd YI jars.
Sceau pendant.
Une sentence à peu près semblable pour l'Ossola se trouve dans le t. VI, p. 169.
22 DOCUMENTS RELATIFS A L'HISTOIRE DU VALLAIS [1406J
2573
L'évèque de Sion donne en fief à Antoine de Platea l'eau du lac de Montorge.
La Soie, 1406, 25 juillet.
Liber instrumentorum de Seduno, f. 48.
* Cum questio foret inter Guilliermum Sedun. episcopum, ex una, et Anlhonium de Platea de Yespia domicellum, Se- duni residentem, eius consanguineum, ratione 'aque luxelli superioris Montis Ordei, mediante tractatu Petri de Rarognia avi dicti episcopi et Guichardi eius filii balliui Vallesii patrui ac balliui eiusdem episcopi, sopita est in hune modum : Nos dictus episcopus concedimus perpétue in feudum planum pro duodeeim den. seruicii cum placito ratione manutenentie nobis et nostris successoribus faciendum quolibet anno in festo Natiuitatis Dni et pro sex diebus et noctibus aque torrentem congruum de aqua dicti luxelli ad rigandum vineam de Plan- tat, semel tarnen quolibet anno per sex dies, quando et quo- tiens nobis placuerit, nostris tarnen sumptibus, lapsis tarnen istis proximis tribus annis in antea, quanto citius per nosaut nostros torrens fuerit reparatus débite, predicto Anthonio de Platea domicello pro se et suis heredibus omnia jura que nos habere possemus in aqua luxelli. Datum et actum in Cas- tro Sete, die vigesima quinta mensis jullii, anno Dni millesimo CCCO sexto.
2574
Accord entre Pierre de Chevron, vidomne de Sion, et ses enfants d'une part, et Antoine, Philippe et François de Platea, cohéritiers de Jean Asperlin, de l'autre, au sujet de la dot de Catherine, fille de ce dernier et épouse de Pierre de Chevron.
Sion, 1406, 15 août.
Archives de Valère, Registrum Hugoneti Rychardi, n° 44.
* Notum etc. quod cum questio verteretur inter nobilem et potentem virum dnum Petrum de Chyuirione militem, vice-
dnum Sedun., et Johannem et Petrum Alios suos, agentes nomine eorum et Roleti et Humberti de Chiuirione fratrum suorum, velud heredum dne Katerine filie quondam Johannis Asperlini de Rarognia domicelli, eorum matris, ex vna parte, et Anthonium, Philippum et Franciscum de Platea domicellos, ex altera, super eo quod dictus dnus Petrus et dicti eorum filii petebant sibi solui a dictis Anthonio, Philippo et Fran- cisco, velud coheredibus pro media parte dicti quondam Johan- nis Asperlini, aui eorum materai, medietatem quinqua- ginta lb. Maur. annui redditus dicte dne Katerine et dicto dno Petro eius viro in dotem leuatarum et donatarum post eius mortem per suos heredes super omnibus suis bonis in con- tractu matrimonii celebrati inter prelibatos dnum Petrum et dnam Katerinam, cum retentis certi temporis preteriti. Ad que respondebant dicti deffensores Anthonius, Philippus et Franciscus se ad premissa non teneri, quia credebant quod dictus quondam Jo. Asperlini, quando marilauit ipsam dnam Katerinam, in solutum deliberauit dictis coniugibus intantum de bonis suis quod ipsi pro maiori parte eranl satisfacti de premissa quantitate. Ad que replicabat idem dnus Petrus et sui filii nunquam aliquid habuisse nec récupérasse, quod cre- dant. Item excipiendo proponebanl dicti fratres Anthonius, Philippus et Franciscus quod, licet dictis coniugibus nulla fuerit de eorum peticione facta solucio in toto uel in parte, ac tarnen ab illo tempore matrimonii contracti citra bona dicti quondam Johannis Asperlini super quibus redditus etdebitum supra petitum per dictos patrem et filios erat et fuit obligatus, in tantum fuerunt anichilata, destructa, confusa et diminuta propter guerrarum et tribulationum discrimina in hiis parti- bus "Valesii existencia, quod bonorum suorum facultates non suppeterent ad tantum debitum soluendum, nisi remissionis prouidencia poneret in exactione mensuram et exacti precii quantitas restringeretur. Tandem ambe partes ad talem con-
24 DOCUMENTS RELATIFS A L'HISTOIRE DU VALLAIS [1406]
cordiam virorum nobilium Petri de Rarognia dni Aniuisii, Guichardi balliui, filii sui, Rodulphi de Rarognia, Johannis Thome in Platea domicellorum, Anthoniique Collerii castellani Ghyvyrionis tractatibus mediantibus peruenisse dicuntur in modum qui sequitur. Videlicet quod dicti pater et filii, nomine suo et aliorum filiorum Humberti et Rodulphy, quittaverunt dictis fratribus Anthonio, Philippo et Francisco retentas dic- tarum XX quinque lb. in eorum rata contingentium de toto tempore preterito ac de capitali debito quindecim lb. redditus, et decern lb. superstantes singulis annis soluere teneantur dictis patri et filiis, quantum sua intererit. Quas quindecim lb.
redditus dicti fratres soluere promiserunt dictis patri et filiis.
Actum Seduni, domi dicti dni Petri de Chyvyrione, die XV mensis august), anno dni M°CCCCVI°, imperio vacante, 6. episcopante.
2375
Extrait du testament de Jean de Chevron.
Brigue, 1406, 29 septembre.
Archives de Valère, F. 133.
* Anno Dni millesimo CCCG0 sexto, indicione XIIIIa, die penultima mensis septembris, que fuit festum B. Michaelis archangelli, in villa de Briga, domi habitacionis Girardi Me- dici dicti loci, nobilis vir Johannes de Ghiurone, filius viri nobilis et potentis dni Petri dni Chiuronis militis, vicedni Sedun., languens et infirmus corpore suum testamentum nuncupatiuum ordinauit per modum inferius déclara tum. In primis animam sua m, etc. Item sepulturam suam elegit in cimisterio ecclesie cathedralis B. Marie Sedun., in tonba pre- decessorum suorum. Et inter cetera dicto testamento contenta legauit decern lb. Maur. semel ad emendum viginti sol. Maur.
annui redditus ad distribuendum clero ecclesie Sedun. diesui aniuersarii hiis qui fuerint in vigiliis et aliis horis. Constituit heredera suum vniuersalem filium suum Petrum, ita quod si Perroneta eius vxor Deo concedente foret prenans de alio puero, si ille puer esset macullus (sic), ordinauit etiam suum heredem cum dicto Petro. Testes frater Johannes de Lach, etc.
Et ego Benedictus de Crista ciuis Sedun., notarius, etc.
2576
Accord entre Frélyn de Macério et Pierre de Rarogne, seigneur d'Anniviers, au sujet de la succession de Béatrice (d'Anniviers).
Sion, 1406, 27 novembre.
Archives de Valère, Registrum Hugoneti Rychardi, n° 44.
Notum sit omnibus Christi fidelibus quod cum queslio mota foret inter nobillem scutifferum Frelynum filium quon- dam nobilis scutifferi Cathelani deMacerio, dyocesis Yporigien- sis, actorem, ex vna parte, et nobilem et potentem Petrum de Rarognia, dnum de Aniuisio, reum, ex altera, super eo quod dictus Frelynus petebat et requirebat a dicto dno Petro partem et porcionem suam et Jacobi quondam fratris sui de bonis dne Betrisie eorum matris existentibus in Aniuisio et apud Ayent, sibi Frelyno euentam per mortem dicte dne Betrisie et Jacobi fllii sui. Ad que excippiendo respondens proposuit dictus dnus Aniuisii se non teneri ad premissa sibi petita racionibus infrascriptis, primo quia habet usumfructum in bonis dicte dne Beylrisie matris sue, secundo quia Jacobus de Aniuisio frater suus in sua vltima voluntate donauit sibi donacione causa mortis omnia bona sua maternalia. Tercio quia dicta dna Beytrisia, tempore contractus matrimonii per earn celebrati cum dicto Cathelano de Macello, laude dicti
26 DOCUMENTS RELATIFS A L'HISTOIRE DU VALLA.IS [1406]
Gatelani viri sui, donauit dno Aymoni de Chalant donacione facta solcmpniter inter viuos omnia bona que habebat in Va- lesio, de quo dno Aymone titulo vendicionis causam se habere demonstrauit per publica instrumenta. Ex quibus causis et aliis multis per ipsum propositis asserebat prelibatus dnus Aniuisii dictum Frelynum nullum jus habere debere in bonis et rebus dicte dne Betrisie matris sue et dicti Jacobi fratris sui. Tandem post multas altercaciones hinc inde habitas, tractatu certorum proborum virorum interuenientium, ad talem de premissis petitis peruenerunt concordiam, pacem, finem transactionem et arrestum quod dictus Frelynus per se et suos non vi, etc., sed, etc. dédit, cessit, quittauit et remisit perpetuo prelibato dno Aniuisii pro se et suis heredibus sti- pulant! et recipienti omne id et quidquid juris, actionis, racio- nis, proprietatis, dominii, juridictionis, possessionis que habet uel habere posset et deberet tarn de jure quam de consuetu- dine patrie Valesii quocumque titulo, racione uel causa in et super bonis, rebus et successione quacumque légitima clicto- rum Beatricis et Jacobi filii sui, fratris dicti Frelyni, ubicum- que sint a Morgia Contegii superius, tarn in piano quam in monte, mobilibus et immobilibus. De quibus omnibus et sin- gulis se deuestit, etc. Et hoc pro centum flor. semel et vno equo bruno extimato per dictum dnum Aniuisii ad XL flor., etc.
Prominens idem Frelinus, etc. Inde rogauerunt ambe partes cartam fieri et testes apponi qui sic vocantur : nobilis scutif- fer Guichardus de Rarognia, balliuus Yalesii, Perretus de Capella dAyent domicellus, Petermandus de Rarognia filius naturalis prelibati dni Aniuisii, Perrodus de Lubio de Arduno et ego Hugonetus Rychardi ciuis Sedun., qui juratus super hoc hanc cartam recepi, scripsi, vice capituli Sedun. can- cellariam tenenlis. Cui si quis, etc. Actum Seduni, infra domum mei jurati, die XXVII mensis nouembris, anno Dni M°CCCC0VI°, imperio vacante, Guillelmo episcopante.
Si nous comprenons bien cet acte il s'agirait ici de Beatrix d'Anniviers, qui aurait épousé en premières noces Cathelan de Macério, père de Frélyn et en secondes noces Pierre de Rarogne, veuf d'Alésie Albi ; du premier mariage de Pierre seraient nés l'évêque Guillaume et Guichard et du second Jacques, mort avant la date de cet acte. Beatrix avait donné à Aymon de Challant tous ses biens en Yallais, par là-même la seigneurie d'Anniviers, qu'elle avait héritée de son père Jacques d'Anniviers. Pierre de Rarogne aurait acheté ces biens d'Aymon de Chalant et c'est ainsi qu'il serait devenu seigneur d'Anni- viers. Pour quelle raison Beatrix avait-elle fait cette donation à Aymon de Challant? Aous n'avons encore trouvé aucun document qui la fasse connaître.
2577
Sentence arbitrale entre les enfants d'Antoine Eschiman et les ayants-droit de Théodule de Agris au sujet de la majorie de Mœrel.
Sion, 1407, U février.
Archives du district de Mœrel, A. 10, copie sur papier du XV0 siècle.
'Copie de M. Ferd. Schmid.
* In nomine Dni, Amen. Anno incarnacionis eiusdem M0CCCC°YII°, indicione XV, die XXIIII februarii, in ciuitate Sedun., constituti Petrus Kvnschen de Simplono, velud tutor et tutoris nomine Anthonie et Franssepupillorum, liberorum- que quondam Anthonii Eschiman deMorgia, olim maioris, et Markisa mater dictorum liberorum, velud gubernatrix dicto- rum liberorum, ex vna parte, et Rodulphus de Rarognia, Petrus Nusboumer, Theodolus de Campis, Johannes in der Kumplon, Peter Zroson, Georgius Walker, Peter Albi de Gre- nyols, Mauricius Hugs, omnes parochie de Morgia, eorum nomine et aliorum suorum comparticipum et consortum eorum in hac causa et questione pro nunc absencium, reos, ex altera, pro quibus absentibus présentes se fortes fecerunt.
Cum questio et controversia maxima orta esset jam diu inter dictas partes super eo quod dictus tutor et mater dictorum
28 DOCUMENTS RELATIFS A L'HISTOIRE DU VALLAIS [1407]
liberorum requirebant, tanquam heredes quondam patris eorum, maioriam de Morgia cum rebus, bonis, possessionibus, fendis, vsagiis, jurisdiccione ac officio ad dictam maioriam pertinente, de quibus asserebant patrem dictorum liberorum per dictos reos fuisse incognite spoliatum, petentes se de eis- dem restitui in integrum, de quibus erat tenens dictus eorum pater de tempore regiminis Edduardi de Sabaudia, quondam episcopi Sedun.; de quibus eciam bonis ad verificacioneni juris et actionis que habebant super diclis bonis, velud here-
des dicti eorum patris, produxerunt mullas litteras, instru- menta et alias intbrmaciones, inuestiturasque dicto eorum patri per dnos episcopos Guichardum et Edduardum factas, per quas asserebant ipsam maioriam cum bonis ad eamdem pertinentibus ad ipsos velud heredes pertinere debere jure directi dominii, vel communi, petentes eamdem restitui cum fructibus inde perceptis.
Contra que proponebant dicti rei quod investiture facte sibi quondam Anthonio Escliiman de diclis bonis per dictos episcopos non valuit (valuerunt) quia eis non (?) fuerunt commissa nec (?) ' adiudicata in commissum, maxime quia Theodolus de Agris et Anthonia soror sua sunt et esse debent veri et legitimi heredes et successores dictorum bonorum dicte maiorie2, et postmodum dicti rei tanquam dictorum fratris et sororis causam habentium (habentes). vt asserunt, et quod illi qui dicta bona feudalia ipsi Anthonio Eschiman (vendide- rant), nullam habebant potestatem sibi vendendi, pro eo quia illi ad quos pertinebat successio dicte maiorie viuebant et nullum vendendi licitum consensum dederunt alicui, tum quia dicti rei certas investituras de dictis bonis ostendebant sibi factas per dnum Edduardum et subsequenter per prelibate
1 II nous semble que cette double négation devrait être supprimée.
2 Voy. t. VI, p. 438, la concession de cette majorie faite à Théodule zen Achren (de Agris) par l'évêque de Sion, en 1396.
bone meniorie dnum Guillelmum de Rarognia Sedun. episco- pos, per quas asserebant se ius bonum habere in clictis rebus et bonis melius quam dicti aetores. Tandem post multas allereacioues, de eisdem se compromiserunt in { de Platea domicellum, Mauricium an dem Bort de Arangno, ex parte in Rodulphum de Rarognia domicellum et Johannem in der Kumben de Morgia, parte reorum, dnis Aniuisii et Guichardo balliuo filio suo medianlibus, lan- quam arbitras, prominentes, etc. Quibus sic actis predicti amici cum mediis assignauerunt viua voce ambas partes ad diem presentem coram eis Seduni infra magnani ecclesiam cathedralem Beate Marie Sedun. personaliter compariluras.
Quibus partibus comparentibus bora assignata, dicti arbitri pronunciauerunt, laude et consensu Hilprandi Bero maioris a Monte Dei superius, Johannis Zuren, Johannis Zuzo,. Judoci Meryen, Mauricii Holtzers, Johannis Swick de Arangno, An- thonii Schurren, Petri Ovillenlien, Johannis Walla de Ried, Johannis Hushabo, omnes de Briga, Erlini Gotfredi, Hanslini Rieden, Anthonii Roten, Anthonii Zuobron de Yespia, per superiores communitates missorum causa sedandi discordiam memoratam, quod pars actrix cedat in toto nominis et admi- nistracionis quorum supra, quittet penitus et remittat ipsis reis quicquid juris, actionis, etc. ipsi heredes et liberi quon- dam Anthonii Essyman habent in dicta maioria Morgie cum jurium pertinentibus vniuersis, exceptis viginli sol. redditus,
cum certis peciis prati cum edificiis infra sitis apud Terbnes olim venditis per quondam Anthonium Essyman Jorio Walker, que res vendite a presenti concordia excluduntur et perpetuo remaneant emptori earumdem. Quedam vero alia domus sita apud Morgiam, similiter vendita per dictum Anthonium dno Johanni Madère quondam curato dicti loci, vnacum sex sol.
Trou au papier.
30 DOCUMENTS RELATIFS A L'HISTOIRE DU VALLAIS [1407]
Maur. redditus venditis, si per emptorem a dictis reis qui ea tenent, petantur vel exigantur, ilia questio futura super facto guerencie ferende remanent arbitrio dicti dni balliui arres- tanda. Et sic extitit inter partes amicabili composicione con- clusum et arrestatum quod hoc pro octo centum (lb. Maur.) solutis et concordats per dictos reos dictis tutori et matri dic- torum liberorum. De quibus octingentis lb. se dicti tutor et mater reseruatis juribus ecclesie atque mense episco- palis Sedun. Quam presentis arbitra perlacionem ambe par- tes ratificauerunt. Testes dnus Willelmus Salome presbiter, Philippus de Platea domicellus, AnthoniusPerrini, Franciscus de Scala de Briga, Hugonetus Rychardi ciuis Sedun. et ego Johannes de Lapide de Riede clericus, etc.
2578
Amédée VIII, comte de Savoie, coufirme aux hommes de la chàtellenie de Martigny les usages et coutumes dont ils ont joui sous la domination des évoques de Sion.
Chambéry, 1407, 7 avril.
Archives de Martigny.
Vobis illustri et magnifico principi dno nostro dno Amedeo Sabaudie comiti supplicando humiliter exponitur pro parte virorum fldelium subtlitorum hominum ville et castellanie Martigniaci, qui in dominio vestro a trigintaanniscitra deue- nerunt et qui per prius suberant dominio mense episcopalis Sedunen., quod dicti exponentes, dum suberant dominio dicte mense, vtebantur et adhuc vtuntur et vti soliti sunt athenus retromissis temporibus spacio tanti temporis quod de contrario memoria non constat, jure non scripto et consuetudine, in quo vsu tuheri debent secundum iuris disposicionem. Qua- propter vestre supplicant magnificencie, quatenus dignetur
mandare castellano Marligniaci sen eius locum tenenti pre- senti et future- quod dictos vsus et consuetudines athenus per et inter dietos exponentes obseruatas in dicto loco Martigniaci et eius castellania imposterum obseruent, et ipsos exponentes et eorum posteritates in eisdem vsibus et consuetudinibus manuteneant et defendant.
Amedeus comes Sabaudie dilecto castellano nostro Marti- gniaci seu eius locum tenenti presenti et future salutem. Visa supplicacione superius descripta et eius considerate tenore, tibi commitimus et mandamus expresse, quatenus supplian- tes manuteneas, protegas et deffendas in eorum bonis vsibus, consuetudinibus, franchesiis et libertatibus in quibus sunt et fuerunt athenus, obseruatis diucius, ut supplicatur, dictosque bonos vsus, consuetudines, franchesias et libertates eisdem supplicantibus et posteritatibus suis obserues cum etï'ectu.
Datum Chamberiaci, die septima mensis aprilis, anno Dni millesimo quatercentesimo seplimo.
Redd. lit. port. Hu'us de Riuo.
Per dnum relatione dnorum
G. Marchiandi cancellarii Lamberti Odieti aduoeati fiscalis
Fragment du sceau.
Parchemin annexé au précédent.
* Amedeus dux Sabaudie, etc. dilectis bailliuo, judici et procuratori Ghablaysii, castellanoque Martigniaci ac ceteris officiaris nostris salutem. Yisis litteris recolende memorieill.
aui nostri presentibus annexis, supplicacioni fldelium nostro- rum hominum Martigniaci inclinati, vobis mandamus sub pena centum lb. fortium quathenus supplicantes prefatos in eorum bonis vsibus, consuetudinibus, franchesiis et libertati- bus in quibus sunt et hactenus fuerunt manuteneatis, etc.
Sabaudie.
32 DOCUMENTS RELATIFS A L'HISTOIRE DU VALLAIS [1407]
Datum Pinerolii, die norm januarii, anno Dni M° quatercente- simo sexagesimo septimo.
R. 1. port. Lamberti Per dnum presentibus dnis Johanne Michaelis
eancellario Sabaudie, P. de Slo Michaele, M. de Ganalibus, Jo. de Lestelley, magistrio requestarum, Jo. Loctery thesaur.
Sceau pendant.
2579
Ventes faites à Pierre de Rarogne, seigneur d'Anniviers, par Jean de Cer- vent.
Sion, 1407, i mai.
Archives de Valère, Registrum Hugoneti Rychardi, N° M.
* Nolum, etc. quod Johannes de Seruent de Contegio domi- cellus, velucl heres quondam Aymonis d Erdes de Contegio, vendidit pro quinquaginta lb. Maur. viro nobili et potenti Petro de Rarognia dno Aniuisii vnam peciam vinee continen- tem circa XV putatoria, sitam in territorio Sedun., loco dicto hou Tauellyon. Testes Hugoninus de Mereyn vicecastellanus ContegiL, notarius publicus, Philippus de Platea domicellus, etc. Actum Seduni, die quarta mensis maii, anno Dni M0 CGC0
VII0, imperio vacante, G. episcopante.
Item anno, die, loco et teslibus quibus supra confessus fuit dictus Johannes se récépissé a nobili viro G. de Rarognia balliuuo Vallesii tercentum ftor. in quibus sibi tenebatur ex causa vendicionis certorum bonorum, usagiorum et aliarum
[1407] GUILLAUME V DE RAROGNE 33
possessionum sibi Johanni tanquam heredi quondam A)monis d Erdes ab aqua de la Lyeschy superius pertinentia. Datum ut supra.
2a80
Sentence arbitrale entre Pierre, co-vidomne de Martigny, et les syndics de ce lieu au sujet des travaux publics.
Martigny, 1407, 24 mai.
Archives de Martigny.
* Anno natiuitatis Dni millesimo quatercentesimo septimo, die vicesima quarta mensis maii, apud Martigniacum. Cum Petrus convicedompnus Martigniaci, domicellus, ex vna parte, et Petrus de Marrignie junior, Anthonerius de Lit et Perruso- dus Chedauz, sindici et procuratores hominum communitatis Martigniaci, ex altera, se compromiserint super questionibus vertentibus inter ipsas partes in amicos et medios ab ipsis electos, nine est quod die presenti congregati insimul amici et medii, videlicet Girardus Albi de Sancto Mauricio, Ylpran- dus de Platea domicellus, amici electi pro parte dicti Petri convicedni, Perrodus de Montagniaco et Rodulphus Morerii, amici electi pro parte prenominatorum sindicorum, neenon Mermetus de Vendoures castellanus Martigniaci, Johannes de Marrignaco et Guigo Eschamperii, tanquam medii communiter electi, pronunciauerunt quod dictus Petrus convicednus teneatur contribuere deinceps perpétue in manus operibus Rendis et missionibus sustinendis ad causam dictorum manus operum que fient infra parrochiam Martigniaci occasione ecclesiarum, pontium, deffensionum aquarum et etiam aqua- rum trahendarum causa rigandi prata, viridaria et terras dicti loci Martigniaci, pro sua equalirata.Quibus sic pronun-
HEH. E I DOCL'M. XXXVIH 3
34 DOCUMENTS RELATIFS A L'HISTOIRE DU VALLAIS [1407J
ciatis promiserunt dicte partes, etc., necnon Johannes filius dicti Petri vicedompni promisit etc.
Ego vero Rodulphus Morein notar. etc.
Ego vero Girardus Albi not. etc.
2581
Adjonctions à la sentence arbitrale entre le Vallais au-dessus de la Massa et la vallée d'Antigorio.
Binn, 1407, 31 mai.
Archives de la paroisse d'Ernen, A, 21. Copie de M. Ferd. Schmidt.
Vniuersis et singulis presentem literam inspecturis seu au- dituris cunctis appareat quod anno Dni M0 CCGC0 VII0, vltimo die mensis maii, in valle de Bun, Sedun. dyocesis, ubi nobiles, castellani, vicarii, consules, commune et homines communi- tatis Yalesi a dicto Stalden sito sub Grenyols sursum, ex vna parte, et nobiles, vicarii, consules, commune et homines val- lis Antigorii, ex altera (erant congregati). Qui quidem vero adinvicem, videlicet Hilteprandus Bero, maior a Monte Dei superius, Jodocus in Superiori Villa de Consches, Johannes Zuren de Gastelione, P. Habermeyo, Martinus Borter de Rec- kingen, Johannes Humbrecht, Mauricius Holtzer, Jodocus Fabri, Hilarius Hochersins, Johannes Sangli, Anthonius am Boylen, Heino Suick, Johannes Suick, Petrus Alescher vica- rius in Bun, Georgius der Smidin, P. Maris de Grenyols et Georgius in Platea dicti loci, omnes cum plena potestate et auctoritate pro se et suis successoribus et pro omnibus a Monte Dei superius et pro omnibus de parochia de Grenyols a dicto Stalden sursum, tanquam certi nuncii et ambasiatores dicte communitatis ; nuncii et ambasiatores autem dicte valus Antigorii sunt Johannes Jacobini, Nicolinus Muci de Creuenia,
[1407] 35 Jo. Caligori de Croueo, P. Roseti de Baceno, Henricus Pigol- lus, tamquam certi nuncii et ambasiadores cum plena potes- tate dicte communitatis valus Anligorii a Ponte Malio sursum.
Qui quidem omnes vnanimiter, communi conxilio, cum plena auctoritate dictarum communitatum, ex vtraque parte, ami- cabiliter considérant et ibi perlegerunt quandam literam fac- tam proximo anno preterito inter dictas partes et communi- tates, in qua litera vero continebatur pro pace et concordia facta et celebrata inter dictas partes et communitates *.
Quam quidem literam et omnes alias antiquas literas inter dictas partes factas dicte partes volunt et compromiserunt quod stent et permaneant in sui roboris firmitate omni modo et forma, secundum tenorem dictarum literarum, excep- tis casibus sequentibus. Item est actum quod dicti nuncii et ambasiadores dictarum communitatum, ex vtraque parte, co- nuenerunt et compromiserunt quod inter dictas communitates et eorum successores debet esse pax et concordia perpétua, videlicet a territorio illorum de Briga usque ad confines et ad territorium illorum de Leuentina, exceptis illis de Formacia.
Si autem contingeret, quod absit, quod dnusepiscopusSedun.
litigare voluerit aut guerram lacère cum illis de Ossola, quod nos fuerimus per ipsum amoniti cum ipso eundi, exceptis confinibus prius declaratis, quod propterea neque pax neque concordia inter dictas partes fracta esse debent. Item est actum quod illi a Ponte Malio superius debent nobis quibusuis facere justicie complementum summarium secundum suas consuetudines dicte vallis eorum et quodlibet expedire infra triduum in dictis confinibus. Et e conuerso similiter dicta communitas Valesii dictis de Antigori secundum suas consue- tudines. Item est actum si dnus episcopus Sedun. voluerit guerram facere per alia loca et passa, exceptis terminis pre
i Voy. N° 2572.
36 DOCUMENTS RELATIFS A L'HISTOIRE DU VALLAIS [1407]
dictis, quod dicta communitas Valesii prestare et prebere de- beat dicto dno suo et aliis suis patriotis conscilium, auxilium et fauorem quoquomodo. Sic eciam illi de Antigori possint adiuuare dnum suum et securi ire, exceptis terminis ut su- pra. Que omnia et singula dicte partes, prout superius sunt narrata et expressa, predicti omnes a dictis communitatibus ad hoc missi seu electi cum plena potestate promixerunt per juramenta sua et sub obligacione omnium bonorum dictarum communitatum, pro quibus nominibus se compromitunt ut supra, rata, grata, firma et valida attendere et obseruare per se et vice ac nomine dictarum communitatum et assignato- rum suorum. De quibus omnibus et singulis predictis précepte sunt due litere vnius tenons sub sigillis dictarum communi- tatum, vtrique communitati vna, ita quod ex ipsis possint et liceant fieri publica instrumenta, substancia non mutata, ad dictamen sapientum, quando opus fuerit vel necesse. In cuius rei testimonium omnium premissorum dicte partes ab vtraque parle sigilla sua propria presentibus duxerunt apponenda.
Sceaux tombés.
2582
Additions au traité de paix conclu entre l'évêque de Sion et les patriotes du Vallais, d'une part, et les gens de Speloscia, dans l'Ossola, de l'autre.
Simplon, 1407, 16 juin.
A. J. de Riva*. Opera histor. XIV, 17, ex collectione dnorum Roten de Raronia.
In nomine Dni, Amen. Anno M. CGCC. VII0, indictione XIV, die XVI mensis junii, in villa de Simplono, in amborum nota- riorum et testium infrascriptorum presentia propter infras- criptam concordiam fuerunt personaliter constituti nobiles,