Publika hosi Organizasaun Saúde Mundial (World Health Organization) iha tinan 2008 ho títulu Luis Figo and the world tuberculosis cup
© Organizasaun Saúde Mundial (World Health Organization) 2008
Diretór-Jenerál de Organizasaun Saúde Mundial (World Health Organization) foo direitus ba Klibur Domin atu halo tradusaun no publikasaun ba edisaun lian Tetun.
Luís Figo no Copa Mundial TBC
Unidade nebee Responsavel:Vittorio Cammarota
Ema famozu no Eventos Espesiais Parseira Hapara TBC
Parseira halao hosi Organizasaun Saúde Mundial Geneva, Suisa
© Klibur Domin 2014
Ida nee mak edisaun publika hosi Klibur Domin, ONG ida iha Tibar, Timor-Leste (www.
kliburdomin.org). Ami fornese tratamentu moras TBC no edukasaun kona ba TBC hamutuk ho Ministériu Saúde.
Obrigada barak ba tradutór sira, Eskola Ballarat Grammar no organizasaun Ryder- Cheshire iha Ballarat, Australia.
Bondia alin,
hau nia naran Luis Figo. Hau jogador
futebol. Hau gosta tebes joga bola. Hau joga bola tinan barak ona. Hau kontente tanba hau manaan premiu balun ona! Hau mos tau laran ba buat ida tan. Hau mehi kona ba mundu nebee ema hotu-
hotu iha oportunidade atu hetan isin diak. Hau mehi kona ba situasaun nebee fo oportunidade hanesan ba feto, mane no labarik.
TBC taka dalan ba ema barak atu goja sira nia moris no halimar sira nia desportu favoritu. Dala barak TBC hapara labarik ba eskola ka halo desportu. Sira nia futuru mos iha
limitadu.
Hau desidi atu sai EMBAIXADOR HAPARA TBC tanba hau hakarak haree mundu nebee livre husi TBC. Mai lee kona ba oinsa ita bele
tuir hau nia ekipa. Hamutuk ita bele ajuda malu hapara TBC.
Ekipa ‘MAI HAPARA TBC’ ho ekipa
‘BAKTERIA TBC’ atu hadau malu joga iha final Copa Mundial TBC. BAKTERIA TBC forte tebes. Sira manaan ekipa barak ona. BAKTERIA TBC nia jogador perigozu duni
tanba sira bele daet TBC ba ema seluk. TBC mak moras todan ida.
Ekipa HAPARA TBC tenki joga
diak loos hodi manaan. Sira bele manaan BAKTERIA TBC!
Ekipa HAPARA TBC hakaas aan atu manaan
jogu nee. Sira nia kapitaun Luis Figo sei
hatudu dalan ba sira oinsa sira bele
manaan.
Ita tenki manaan jogu ida nee. Tinan- tinan BAKTERIA TBC oho ema liu miliaun
ida. Ita tenki hapara sira!
Luis, hau aprende iha eskola katak TBC bele perigozu ba ema. Iha ema barak nia isin, TBC affeta ema nia pulmaun. Maibee TBC bele ataka isin
iha parte oi-oin. TBC bele daet ba ema seluk liu husi anin (bainhira ema mear ka fani).
Ema nebee saude la dun forte bele hetan moras TBC lalais liu. Ema hotu-hotu tuir loloos taka sira nia ibun ho liman ka tixu bainhira sira mear. Luis, ita hotu bele kombate bakteria
TBC!
TBC iha fatin hotu-hotu iha mundu. Mai ona ekipa HAPARA TBC, manaan bakteria TBC no salva ami hotu-
hotu.
Luis, sira loos.
TBC afeta ema barak liu iha Ázia, Amérika no Amérika Súl,
maibee moras ida nee mos problema boot iha
Europa Lorosae no iha mundu tomak.
Moras ida nee ameasa boot ba mundu tomak.
Ita hotu-hotu hela iha mundu ida deit, los ka
lae?
Sin, ita hotu-hotu hamutuk iha funu ida nee. Mai ita joga atu
manaan TBC!
hela iha uma ida Hau hamutuk ho kolega
nain haat.
ida-idak iha kuartu Ami natoon, uma laran maran
hela deit, no ami hatama anin fresku ba kuartu
beibeik.
Hela iha ambiente nebee moos halo hau nia isin forte nafatin, no ajuda
hau salva bola husi golu.
Loron-loron, hau haan ai haan nebee natoon. Hodi nunee hau nia isin diak no forte, no bakteria
TBC la bele halo hau moras!
hadau bola kapas los, Ita Nanuq! Agora pasa bola
ba hau.
Hapara TBC, hapara TBC, hapara
TBC!
Aaaaaaaa!
ita ba hapara Mai Ekipa TBC!
Bakteria TBC forti no bele ataka ita hotu-hotu, liu-liu ita nia kolega nebee
moras ho HIV/Aids!
Ita tenki servisu makaas liu hodi salva sira nia
moris!
Diak loos!
bele haluha, Proteje La an husi moras HIV mos
sei ajuda ita hapara TBC.
Abilidade diak loos, Runako.
Golu kapas loos,
Luis!
Iha nee, Kimberly!
Bakteria TBC bele ba nebee- nebee deit. Bakteria nee iha pasaporte
globál nebee fo sira liu hosi fronteira hotu-hotu. Sira bele halo aat ita nia
mundu tomak.
Diak loos!
Aaaaaaa!
Kazo TBC rezistencia no X-DR TBC perigozu tebe- tebes. Sira bele kona ita hotu-hotu dala ida deit! Hau presiza abilidade
nebee diak liu tan hodi hapara sira.
Obrigadu Galina!
Golu !
Ah!
Lae!
Diak loos!
Diak loos, Luis, maibee ita mos
presiza hetan suporta hosi governu
hotu-hotu hodi bele manaan moras
ida nee.
Se sira la ajuda ita, mundu
iha perigu nia laran!
La bele haluha, governu hotu precisa tau osan barak liu tan hodi manaan TBC.
Yaay
Galia!
Iha neeJose!
Ba, ba, ba!
Ida nee fasil. Hemu di-diak aimoruk TBC nian loron- loron durante fulan neen. Se
hemu duni aimoruk hanesan nee, ita bele manaan
TBC.
Golu! Yaay!
Ita manaan bakteria TBC tanba ita nia ekipa servisu hamutuk! Se ita servisu hamutuk ita bele hapara TBC. La bele haluha, se ita me’ar semana tolu ka liu, ba vizita doutór. Husu doutór atu haree se ita hetan moras TBC ka lae.
Obrigadu ba imi hotu-hotu, ita mak ekipa diak liu iha mundu tomak!
TBC mak moras ida nebee ataka isin, liu-liu ita nia pulmaun.
Moras TBC halo ita me’ar hela deit. Moras TBC mos bele ataka ita nia isin iha fatin seluk.
TBC mai husi bakteria. Bakteria nee bele liu husi anin. Ema se deit bele hetan moras ida nee.
Iha fatin hotu-hotu iha mundu iha ema ho moras TBC. Ema iha fatin hotu-hotu presiza ajuda atu kombate moras aat ida nee.
Se ita bele hetan anin fresku barak iha ita nia uma, nee sei hamenus risku ba ita atu hetan TBC.
Haan ai haan diak sei ajuda ema mantein isin forte no la hetan TBC.
Ema hotu tenki taka ibun ho liman ka tixu bainhira sira me’ar. Hodi nunee bele prevene bakteria TBC daet tutan.
Hapara TBC
Mensajen 12 nebee importante hosi
Ekipa Hapara TBC
Tafui kabeen bele halo bakteria hotu daet tutan, inklui bakteria TBC. La bele tafui kabeen, no hatete mos ema seluk atu la bele tafui.
Se ita aprende kona ba HIV no proteje ita nia aan hosi moras HIV, ida nee sei hamenus risku ba ita atu hetan TBC. Iha risku boot ba ema nebee moras HIV atu hetan TBC.
Bakteria TBC normál bele sai fali hanesan bakteria ida nebee perigozu teb-tebes. Bakteria perigozu nee la bele kura ho aimoruk. Se ema la hemu hotu nia aimoruk TBC, bakteria perigozu teb-tebes nee bele mosu. Tanba ida nee, ema nebee hetan moras TBC tenki hemu nia aimoruk too hotu hodi prevene bakteria perigozu loos ida nee.
Se ita isin manas hela deit, liu-liu se ita kosar iha kalan, ita dalaruma hetan moras TBC.
Ema hotu-hotu presiza hatene kona ba TBC. Diak liu aprende kona ba TBC no hatoo informasaun nee ba ita nia familia no kolega sira.
La bele fuma, no hadook an husi fatin nebee iha suar barak. Se ita fuma ka kleur liu iha fatin nebee iha suar barak, ita fasil liu atu hetan moras TBC.
Hapara TBC
Mensajen 12 nebee importante hosi
Ekipa Hapara TBC
Questions
1.
6.
3.
2.
4.
5.
What part of the body is hurt by tuberculosis?
How does tuberculosis spread?
Are there people who have tuberculosis where I live?
What can I do to make my home safer against tuberculosis?
Is tuberculosis less of a danger if I eat good foods?
Can coughing spread tuberculosis?
TBC afeta ita nia isin iha parte nebee deit?
Oinsaa mak TBC daet?
Iha ema ho moras TBC iha hau nia fatin ka lae?
Hau bele halo saida atu proteje hau nia fatin husi moras TBC?
Se hau haan ai haan diak, TBC sei iha perigu boot ba hau ka lae?
TBC bele daet liu husi me’ar ka lae?
Perguntas
Questions
7.
9.
8.
10.
11.
12.
Can spitting spread tuberculosis?
Is there a connection between HIV and tuberculosis?
Why is it so important to finish all your tuberculosis medicine, even if you are feeling better?
How can I tell that I might have tuberculosis?
How can I help stop tuberculosis?
Does smoking cause tuberculosis?
TBC bele daet liu husi tafui kabeen ka lae?
Iha ligasaun entre HIV no TBC ka lae?
Tanbasa mak importante atu hemu hotu ita nia aimoruk TBC, maski ita sinti la moras ona?
Oinsaa mak hau bele hatene se hau iha moras TBC?
Oinsaa mak hau bele ajuda hapara TBC?
Fuma sigaru bele hamosu moras TBC ka lae?
Perguntas
CONTACT:
Vittorio Cammarota – Celebrities and Special Events Officer Telephone: +41 22 791 5549 – Mobile: +41 79 50 90 646 E-mail: [email protected]
WITH THE SUPPORT OF:
Africa e Mediterraneo – Bologna, Italy Bedeteca de Lisboa – Lisbon, Portugal Cartoon Art Museum – San Francisco, USA The Cartoon Museum – London, UK
Belgian Centre of Comic Strip Art – Brussels, Belgium
Cité Internationale de la Bande Dessinée et de l’Image – Angoulême, France Festival Internacional de Banda Desenhada da Amadora – Amadora, Portugal Festival International de la bande dessinèe – Angoulême, France
International Federation of Red Cross and Red Crescent Societies – Geneva, Switzerland Kyoto International Manga Museum – Kyoto, Japan
Lilly MDR-TB Partnership – Geneva, Switzerland
SARCAJC – South Asian Research Centre for Advertisements, Journalism & Cartoons – Haryana, India
UNAIDS – Geneva, Switzerland