B 20.5 UL 1941 G643 EX . B
Thesea ad examen doctoratûa subeundum:
I* • Bet iuxta ordinem naturae ut materia prima fuisset disposita per evolutionem apecierum, aub influxu tamen causae superioris, ad
recipiendam animam humanam primi horni nia»
II. - Scientia si sumatur in sua ratione formali non est una, sed multiplex, et aio diversae scientiae speculativae distinguantur ex déversa abstractions a materia, ita quidem ut generica distinctio secundum suprema
genera sumatur ex recessu a materia, speci fica vera secundum speciem atomam ex accessu ad determinatum gradum immaterialitatis »
III» - Deus in quantum est motor universalia non potest infere violentiam creaturae, bene vero ut particularis motor.
6
UL-I ^ V / XEEERgBOglO Eg PECOAIEUM TOTIMB
EHBSIS:
Ia Morali $homista non est locum pro sie dicta Imperfectione Morali»
Scribebat ad lauream dootoratûs in philosophia in Universitate Lavallensi
obtinendam
P* Micliâel Ores cens Gonzàlez,
6
UL-&Ù Hi> t/y.SO.E.
q.uebao, 1941.TABI® DE MATIERES
capot pmrar .
Çfoiotuplici modo aetiones humanae dicantur bonae vel malae morali ter >
1, - Propositum huius capitia*
( Pontes moralitatia actuum humanorum in genere )
2, - Bonitas physica seu fundamentalia actionis* 3, - Prima fons moralitatia: obieetum*
4, » Altera moralitatia fons: cireunstantiae. 5*- Tertia fons moralitatia: finis.
6. - Eatne actus humanus indifferens?
7. - Beiiciuntur actus humani indifferentes in individuo:
a) fundamentum argumentationis* (pag.9) b) exponitur argumentum*
c) corollarium.
(De partitione actionum humanarum), (pag. ). 8. « Exponitur divisio contrariorum:
a) analogia prima*
b) brevis diiudicatio ipsius; c) analogia altera,
d) inconveniens declaratur.
9. - Partitio actionum humanarum secundum Angeli cum Doctorem.
bona et magia bona, non vero superabundana in bonitate.
A) Probatur prima para:
a) actio bona moralia potest esse simpli citer bona et magia bona;
b) sed inter actiones simpliciter bonaa aliae sunt minus, aliae vero magia bonae.
B) Probatur pars altera:
a) ratio prima: quia repugnat principiis ontologicis doctrinae thomisticae; b) praeitur duabus difficultatibus; o) ratio altera: quia repugnat princi
piis moralibus doctrinae tliomistae de virtutibus :
lo. quantum ad virtutes theologicas; 2o. quantum ad virtutes morales;
00. quantum ad virtutes intellectuales. 11. - Corollarium.
12. - Scholium.
13. « Actio mala moralis potest esse simpliciter mala et minus mala, sed non "Imperfectio": A) praebetur ratio;
B) exponitur quid intelligi debet per actio nem simpliciter malam.
14. - Corollarium generale huius capitis. 15. - Scholium finale.
oooooooooooooo 0000
CAPUT SECUNDUM,
Debemusne intendere id quod eat melina?
1*- Exrpllcantur termini,
2, - Ponitur quaestio: Intendere debemus, non so lum perfectionem humanam, sed et ma jorem per fectionem, seu id quod est melius.
I,- Demonstratio philosophica.
A) loquendo de perfectione humana in communi. B) loquendo de ipsa in concreto:
a) beatitude est operatis.
b) béatitude est optima operatio hominis. c) beatitude est operatio intellectus
et quidem speculativi.
d) béatitude est circa optimum obiectum optimae potentiae.
3, - Corollarium. 4, - Scholium,
II,- Demonstratis theologica. 5, - Synthesis probationis.
6, - Notiones quaedam praeviae de vita Christiana deque eius perfectione.
7, - Perfectio ESSENTIALITER consistit in sola cari tate, secundum quid vero, idest accidentaliter, consistit in aliis virtutibus et in observantia consiliorum
•8
; 4
a) rejicitur opinio aliquorum, recenti orum, b) statuitur thesis nostra,
8, - Corollarium,
9, - Exponitur praeceptum de dilectione Dei per responsionem ad tres quaestiones quarum:
la, videtur quod sit inconveniens ponere praeceptum de caritate, quae est fi nis omnium praeceptorum, cum prae
ceptum sit actus prudentiae, quae eat circa media, non circa finem. 8a. in praefato praecepto includuntur
et virtus circa quam est praecep tum et modum virtutis, quod vide tur inconveniens, quia modus vir tutis non cadit sub praecepto.
3a. exponitur praeceptum de dilectione Dei ad mentem D.Thornae:
lo intentio finis seu perfectio nis totalis caritatis, quae est impossibilia in hac vita, cadit ne sub praecepto graviter obliganti?
Eo intentio perfectionis secundae, quae consistit in hoc quod ho mo "studium suum deputet ad
0
5
i vacandum Deo et rebus divinis, praetermissis aliis, nisi quan tum necessitas praesentis vitae requirit”, caditne sub praecep to graviter obliganti?5o intentio perfectionis tertiae seu infimae, quae consistit in hoc quod homo "habitualiter to tum cor suum ponat ia Deo, ita scilicet quod nihil cogitet vel velit quod divinae dilectioni ait contrarium", cadit ne sub praecepto graviter obliganti? 10,- Corollarium,
CAPUT TEED IUM
6 <
Debemus330 BLI&tëKE id quod est melius?
1, - Sensus quaestionis. 2, - Ponitur questlo .
3, - A) Probatur primo ex obligatione orta ex praecepto intendendi perfectionem cari tatis,
B) Probatur secundo ex obligatione naturali intendendi perfectionem humanam,
4, - Praeno tamen circa definitionem peccati venialis,
a) ratio fundamentalis distinctionis pecca tum veniale inter et peccatum mortale in inordinatione rationis consistit,
b) haec distinctio exprimitur alio modo di cendo peccatum mortale esse contra legem, peccatum vero veniale praeter legem,
c) significatio huius formulae scilicet prae ter legem,
d) "lex" sumitur hic pro complexu omnium le gum earumque praeceptorum, quibus dirigi mur in vita morali,
e) divisio praeceptorum in praecepta prima rio intenta a legislatore et in praecepta
-2
f 7
secundario intenta ab ipso, f} fundamentum huius divisionis.
5. - "Agere meliori modo possibili" inter prae cepta secundario intenta a natura adnumerari debet.
6. - Propositio prima: Deus meliori modo operatur secundum finem sibi libere propositum* Pro
batur:
a) ex inaequalitate rerum in ordinatione mundi; b) ex unitate mundi in unitate ordinis.
7, - Propositio secunda: Res naturales meliori modo quo possunt operantur.
a) explicatur et suadetur; b) solvitur scholion
8, - Propositio tertia: Homo meliori quo potest modo...non operatur, sed debet nihilominus
operari.
a) opinio adversariorum;
b) probatur primo: quia homo debet in hoc imitare communem modum operandi naturae, si cut et rationem Dei, ordinis naturae insti- tutrioem.
c) probatur secundo: quia est in homine natu ralia inclinatio ad sic operandum, ergo et lex: lo. suadetur experientia;
*•3«
8
9*- Applicationes huius doctrinae:
A) Matrimonium indiget honestari:
a) in suo actu;
b) in ipsius contractu;
e) utrumque confirmat Angelicus ex doctrina Sti•Pauli.
B) Dilatio confessionis peccati mortalia et omissio communionis extra Tempus Paschale excusari debent*
0) Aliae applicationes generales. 10. - Corollarium.
11. - Scholia*
9
IHERÜDU CT 10
•*-Inter disputationes publicas in re morali agitatas in praesenti saeculo, nulla famosior illa de Imperfectione Morali deque eius distinctione vel non distinctione a pec cato veniali. Exorta ex publicatione cuiusdam articuli E* E* Hugueny in ephemeride gallica "Eevue du clergé fran çais, mars 1908, pp*641-660," studentes theologos atque professores ubique scholarum conmovit atque divisit duces que istorum ephemerides impleverunt ergo publicationibus innumeris, usque ad annum 1931, in quo ultimi articuli alicuius notae in lucem editi sunt* Hos recensendo anno 1933, Bulletin Thomiste scribebat fracto animo; "Cette discussion nous déçoit* D*importance pratique assez menus, elle ne méritait de nous retenir que comme un point d1af fleurement où, se trahissent des divergences doctrinales plus profondes* C'est ainsi que la comprenait le char et regretté P. ïamonnyer écrivant en 1985; *0n finit par afoir l'impression que sur ce sujet particulier, par Ad des impré
cisions et des équivoques, deux doctrines morales s’affron tent, la morale de la loi et la morale des vertus et de la règle rationelle'• Cependant cette discussion risque de demeurer vaine, chacun restant sur ses positions, sans
en piétine," (Cfr. Bull, Rhomiste, janw-mars, 1933, p, 784), Quidquid sit pro nuno de suo momento theorico vel practioo deque divisione illa theologorum in easuistas et rationales, quae, ut mihi videtur, non multum fecit ad rem, retineamus proverbium scilicet *ex discussione lux oriturr labefactatum fuisse ab ipsis, causa nimiae
certitudinis subieetivae in decursu discussionis manifes
tatae, cum detrimento utique certitudinis formalis, uno
quoque in suo sensu abundante ac perseverante, "chacun restant sur ses positions sans admettre, sans comprendre peut-être les vues adverses"*, fit hoc post triginta cir citer annos discussionis. He tamen tantus labor infruc tuosus prorsus remaneat, nobis, qui ad aliam generationem pertinemus, discussionem liceat reassumer e, non polemicam, profitantes laborem praedecessorum nostrorum, collectantes quidquid boni dixerunt, novamque tentantes solutionem
quaestionis.
Anno 1931 ephemerides "nouvelle Bevue Rhéologique" tradebat suis lectoribus quasi compendium totius quaestio nis disputatae, cuius obieeti determinationem fructum fuisse unicum tantae discussionis agnoscebat, (1),—
Ut ibi videri potest, in multis convenerant aucto res, in quaestionibus scilicet plus minus ve tangentibus quaestionem principalem, sed circa hanc concordiam animorum
minime fecerunt. Gum autem nostrum sit propositum in hae quaestione insistere, recolamus "breviter notiones quasdam generales, quaestiones etiam in quitus concordia facta est atque problema sub lite relictum.
Perfectio et Imperfectio: Botiones perfectionis et imperfectionis sunt oorrelativae ab opposito, ut facile intelligitur. Perfectio est illud que res alique est per fecta; et res aliqua dicitur perfecta quando nihil deest ei illius quod potest habere* Qum autem solus Deus, qui est actus purissimus, habeat hoc, solus Deus est et dici debet perfectus: amnis enim creatura potest indefinite habere perfectionem sine hoo quod poesit habere omnem per fectionem possibilem, —etiam quae convenit creaturae—, causa 11 Inezhauribilitatis divinae potentiae”, ut dicit Gaietanus in I q*£5,a*6,n.5« Possumus nihilominus loqui de rebus perfectis creatis in quantum ipsae habent quidquid eia convenit secundum suam naturam. Perfectio igitur in rebus creatis est illud quo res possidet omne illud quod ei convenit secundum suam naturam.
Cum autem imperfectum non possit nominare m&inm ab
solutum, quia supponit sublectum de quo carentia totius per fectionis praedicetur, imperfecta dicitur res quae non habât omne illud quod ei convenit secundum suam naturam; et sio
-»4**
1 9
imperfectio est carentia perfectionis debitae in aliquo subiecto» Ista est vere et proprie dicta Imperfectio, et vocatur Positiva seu Privativa* Sed auctores loquuntur de alia Imperfectione, quam vocant legativam, et quae definiri potest : negatio ulterioris perfectionis, seu simplex caren tia perfectionis non debitae: hoc modo petra potest dici imperfecta quia non habet visum*
Applicando nunc has notiones actioni morali, quae nobis interest dumtaxat pro^ nunc, dicimus perfectionem nominare actum cui nihil deest eius quod debet habere, ha bito respectu ad obieetum eius et ad circonstantias, sicut imperfectio designat actum cui deest aliquid eius quod debet habere ex hae eadem consideratione : et haec vocatur Imper fectio Positiva seu Privativa, nec distinguitur a peccato meniali» Sed Imperfectio potest etiam designare simplicem
carentiam conformitatis non debitae cum regulis moralitatis, et tunc vocatur Imperfectio legativa» Denique apud quosdam auctores usu venit hoc nomen Imperfectio ad designandum specialiter actum qui versatur super electionem deliberatam alicuius obiecti quod habet minorem rationem bonitatis in concurrentia cum maiori bono» Audiamus Auctores Salmanti- censes —quos quasi duces huius tendentiae doctrinalis con siderare mos est—, exponentes hoc triplex genus Imperfec tionis, ne videamur a hobis-ipsis loqui:
—5-P 1 9
Potest enim. adhuc haec vox Imperfectio sumi tripliciter: primn omnino negative, ut dicat carentiam perfectionis nullo modo debitae, qua ratione omnis actus creatus quan- tumvix alias perfectus sit, poterit dici imperfectus.
Haeo tamen acceptio non deservit ad praesens : quia commu nis usus loquendi inter ipsos etiam actus creatos et fi nitos agnoscit aliquos satis perfectos, quos absolute sic vocamus, et ab aliis qui dicuntur imperfectiones omnino
distinguimus»
"Secundo sumi potewt privative per privationem absolute et simpliciter dictam. Et hoc modo dicitur Im perfectio actus qui caret aliqua perfectione sibi debita absolute et simpliciter seu ex aliqua lege obligante ad culpam et in foro conscientiae. Huiusmodi Imperfectio semper eat actus malus*..Ista vero acceptio licet sit usi tatior quam praecedens ( saepe enim peccata venialia Imper fectiones vocantur), non tamen est communis, praesertim apud spiritualis vitae Magistros, qui ut plurimum distin guunt Imperfectionem a culpa, etiam veniali, et veluti mediam inter hanc et actum perfectum considerant»
"Unde est tertia acceptio et communis, iuxta quam Imperfectio sumitur neque omnino negative nec simpliciter privative, sed privative secundum quid et quodammodo : stat- ^ue pro illis actibus, qui, licet sint moraliter boni, non tamen in eo gradu quem perfectionis studium ad eius profectum
requirit et quem &e virtute alicuius ad perfectionem accurate tendentis vel in ea constituti prudens opinio sperat, seu qui virtutis et perfectionis studium sua integritate demonstret•••»,,In quo quamvis nulla lex stricte et in conscientia obligans violetur, praetermit*» tutur tamen lex quaedam decentiae et congruitatis, qua illos qui virtuti student et profectui perfectionis in cumbant, obstrictos inteUigimns a meliora sectanda* Et haec est Imperfectio quae opponitur consiliis,,,n* Oursus
Theol, Disp*XIX,dub,I,nn,8»9, t,YIII, Parisiis, apud 7* Palmé,a,1877.
Haec tertia Imperfectio est prorsus illa quam re cent lores agnoscunt oriri ex electione minoris boni in con currentia cum majori bono. Et de ea est tota quaewtio. Ipsi tenent eam esse Imperfectionem et nihilominus actionem bonam* alii vero tenent eam esse peccatum veniale et ideo actionem malam*
Problema sub lite: Positio igitur problematis est sequens : "Quando duarum partium honestarum altera sine dubio melior esse agenti perspicitur, potestne electio partis minus bonae ab omni peccato excusari?" %0fr* P, Yermeerseh, 52ieol,Mbralis, v.I, tract.7 o,4,n.440, edit, altera, apud Oh, Beyaert, Erugis,1926*) 7el alio modo:
«Y a-t-il en soi un péché véniel à choisir délibérément un moindre bien de préférence à un bien supérieur, qui nous est justement conseillé comme meilleur en soi et aussi pour nous, hic et mne?" (B*-) (5*™)
Ad hanc autem quaestionem quidam respondent dicen do huiusmodi electionem verum peccatum veniale constituere, alii vero hoc denegant et dicunt illam esse tantummodo Im perfectionem in tertio sensu acceptam. Primum tenent inter alios Pr"ummer, Hugueny, Sanwez, Elter, Tonneau, lemonnyer, Vermeersoh,,,et inter antiquiores praecipue Toletus et pas ser ini, Alterum vero propugnatur a Garrigou-iagrange, Cathrein, Hichard, Schell inokx, ILaoroix, Hurth, lehmkuhl, et inter antiquiores praecipue De Lugo, Sanchez Joan,, et Salmanticenses.
Quaestiones in quibus concordia facta est: Inter disceptandum recentiores in pluribus convenerunt, ut iam innuimus, sed praecipue in sequentibus ; a) quod actus re missus —qui actus est meritorius— non est peccatum ve niale: in quo tamen distinguendum est, quia actus remissus potest esse formaliter seu voluntarie remissus ex defectu fervoris, vel materialiter seu indeliberate remissus ex inadvertentia actuali: primus est peccatum veniale, non
vero secundus, sed actus bonus et meritorius; b) quod nullus actus dici potest malus et reprehensibilis si nullam legem offendit; e) quod nullus actus bonus, etiam minimus, faciens
-8«
* 16
hominem progredi in via virtutis, displicere potest Deo; d) quod electio minoris boni ex causa légitimante nullum peccatum constituit» (4»-) Omnes auctores pariter conve niunt in sequentibus: e) cum actus, ut sit bonus, debeat poni propter finem honestum, et non propter bonum utile et delectabile dumtaxat, mali dicuntur actus "otiosi" Matth» XII,36, non propterea quod habeant malum finem, sed quia carent fine debito: unde mali sunt actus positi ob hanc solam rationem videlicet, quia non sunt praecepti: v»gr* non audire Sacrum die feriali solum quia non obligatur et quia sio placet» (5»«) f ) mali sunt etiam motus sensua litatis, quos voluntas non reprimit, cum possit reprimi; et denique g) omissio boni actus ex negligentia, defectu fervoris, ex pusillanimitate, acidia vel cuius cumque alia de causa non legitima, est etiam peccatum veniale recognitum»
(6.-)
Igitur problema sub lite relictum est dumtaxat illud quod supra exposuimus: "Quando duarum partium honestarum altera sine ullo dubio melior esse agenti perspicitur, po— testne electio partis minus bonae ab omni peccato excusari"?
Iam scimus quid ad hoc responderint auctores recen- tiores* Omnes tamen invocant auctoritatem Angelici Doctoris, quasi ipsis faventem, et omnes putant se esse fidelissimos interpretes tanti Magistri» Sed hoc mirum non est : est enim
1 7
historia antiqua* Iam. videbimus quinam habeant rationem, quinam vero non, quia veritas non potest pariter omnibus f favere*
Fundamentum exponitur solutionis quaestionis : Unum tantum hio notare lioeat, videlicet omnes neglixisse distinc tionem existentem inter actus voluntatis qui sunt velle, in tendere et eligere, quae quidem distinctio est, ut puto, basis solutionis totius quaestionis, ut amplius patebit in decursu nostrae dissertationis* Omnes enim nimiam insistent iam fece-* runt super obligationem vel non obligationem huius quod est eligere; sed eligere est circa media et media sunt huiusmodi, habito respectu ad aliquem finem, a quo recipiunt rationem medii, et qui debet vel non debet intendi* Igitur ante obii* gationem electionis debet omnino stabiliri obligatio inten tionis finis, immo et huius existentia* Debenmsne intmna perfectionem, perfectionem potiorem, perfectionem absolutam nobis possibilem? Ex responsione ad hanc quaestionem pendet responsio ad problema propositum*
Cum autem hoc sit fundamentalis simum, permittatur nobis hic breviter explicare cum D* ïhoma distinctionem existentem inter velle, intendere et eligere, et oonsequen» ter quodnam sit nostrum propositum in praesenti dissertatione.
attribuitur voluntati secundum suam naturam, in quantum ipsa tendit in proprium obieotum absolute, sive sit medium ad finem* Sed quid significat tendere
-10- 1 8
abiectum absolute? Significat scilicet exclussionem /3 omnis collationis vel ordinationis ex parte rationis, etsi istam prae supponat ut praesentantem obieetum: nihil enim volitum quin praecognitum* Igitur velle est tum finis,
tum mediorum ad finem, et in hoc aliquid habet commune eum hoc quod est intendere et eligere; sed differt ab eis, quia excludit omnem ordinationem vel collationem inter media ipsa vel inter media et finem ad quem ordinari possunt, et etiam quia intendere et eligere sunt semper possibilium, dum velle aliquando potest esse impossibilium* Velle igi tur possumus dicere esse quid genericum, quod dividitur per species videlicet intendere et eligere : velle enim • praesupponitur definitionibus istorum*
Intendere est appetitus seu volitio alicuius non absolute, sed cum ondinatione mediorum facta per rationem* Et sic intendere est volitio finis eum ordinatione mediorum ad finem; ex quo patet quod intendere est actus voluntatis in ordine ad rationem, quae determinat seu ordinat media apta ad finem volitum* Inde proverbium tritum: qui vult finem vult et media, id est, quod intendere supponit voli tions# finis et mediorum ad ipsum consequendum* Cum autem ratio medii sumatur ex fine, intendere est primo et directe circa finem, secondario, sed necessario, circa media* (7*»J
Eligere denique esfi volitio mediorum dumtaxat, sed
-11-i 1 9
ln ordine ad finem ex quo desaumont propriam rationem» Ex quo patet differentia inter eligere et intendere : hoc eat finis et mediorum ad finem, illud vero est tantum me diorum, ut saepissime docet D»Thomas» (Gfr» De Veritate q»22,a»14;a»15; I-II q»8*aa»2-3; et passim») Est et alia differentia notabilissima, videlicet quod intendere est volitio finis cum ordinatione mediorum facienda per ratio*» nem, dum eligere est volitio mediorum secundum ordinationem factam per rationem, quae determinat quodnam sit medium aptius ad finem, ut eligatur, unde at electio definitur frequenter a St*, Dootore "praeacoeptio unius respectu alterius”, unius nempe "utilius” ad finem respectu alte rius minus utile ad illum consequendum»
Haec omnia resumendo scribit Angelicas Doctor
quod voluntatis actus est velle et intendere ; sed velle prout ratio proponit voluntati aliquod bonum absolute, sive
sit propter se eligendum, ut finis, sive propter aliud, ut quod est ad finem; utrumque enim velle dicimus ; sed eligere est actus voluntatis, secundum quod ratio proponit ei bonum utilius ad finem; intendere vero, secundum quod ratio pro ponit ei bonum ut finem consequendum ex eo quod est ad
finem»n De Veritate, q»22,a»15,
Ex his tribus actibus, velle, ut quid genericum si gnificans actum qui tribuitur voluntati secundum sua
non mal tum confert ad nostrum propositum* Loquitur enim in problemate nostro de electione melioris boni vel minus boni, de medio igitur aptiori vel minus apto ad aliquem finem* Ad quemnam finem profecto? Et dicunt generatim auctores: ad perfectionem, quae est finis humanae vitae* Sed in perfectione ut patet sunt multi gradus: est enim
simplex perfectio et maior seu potior perfectio et haec est indefinita* Finis ergo ille qui est perfectio, estne simplex perfectio vel potior perfectio? Et quia agitur de obligatione vel non obligatione eligendi media, nonne re quiritur praevie determinatio obligationis vel non obliga tionis intendendi finem? Igitur, quaenam est perfectio obligatoria, si qua est, simplex perfectio vel perfectio potior? Ex responsione ad hanc quaestionem pendent solutio problematis de electione illius quod est melius vel minus bonum, et nihilominus illam, non ignoratam, sed certo ne glectam videmus in omnibus discussionibus circa eam habitis* Quod profeoto est admiratione dignum»
Processus generalis nostri diseursus: Ex quo iam patet quodnam sit nostrum propositum seu processus generalis nostrae dissertationis: post notiones quasdam generales
quibus probabimus in capite primo non esse locum in Morali Biomista pro Imperfectione illa tertia, de qua loquebamur supra, respondebimus in secundo et tertio capite ad has duas
13- I 2 1
quaestiones, videlicet: Debemusne intendere perfectionem potiorem? Debemusne eligere id quod est melius ad perfec tionem consequendam? S tus* Thomas respondet ad utramque, et sic non ego solum, sed ipse me cum solutionem praebebit.
Momentum quaestionis; Quantum ad momentum huius quaestionis etiam disceptantur auctores, alii momentum eius praeticum considerantes minimum, alii e contra vere dignum considerationis* Quidquid sit de hoc —et puto quod animae in virtute praefectae aliquid aedifieabile habent dicere— pretium eius speculativum, quantum cogi to est masimae import antiae, et hoc quia vis aliquorum principiorum Moralis Thomistae in dubium vel in obligions# versa est. Quod quidem gravitate non caret.
Pauca de origine Imperfectionis Moralis: De origène denique huius Imperfectionis tertiae, distinctae a peccato veniali, quam reiicere prorsus intendimus, non multum scitur; videtur tamen mihi ortum duxisse in auctoribus ascetiois
deoimiquinti saeculi* R,P* Hugueny paternitatem illius dedit Cardinali De I,ugo (8.-), sed R*P. Brouillard, S.J* probavit hoc esse absolute erroneum, (9,-) cum ante ipsum J, Sanchez, Antonius Diana, Suarez, Valencia et alii eam agnoverint, si non in verbis omnes, ad minus in factis, cum eam dicant insufioientem materiam confessionis seu
14-t 22
absolutionis sacramentalis; quae opinio communior fuit
usque ad tempora nostra, ubi P. Hugaeny in dubium revocavit et post ipsum multi alii auctores. R.P. Broillard in prae fato articulo videtur considerare doctrinam Imperfectionis Moralis ut terminum seu evolutionem plenam alia^vup. doctri narum fluctuantium ante saeculum 23TII, et tenet eam esse notionem plene acquisitam pro Scientia Morali in sensu progresivo. (10.-)
Faxit tamen Deus ut sciencia nostra numquam ditetur profectibus similibus!
De Imperfectione Morali»
Caput Ium*
Quotuplici modo actiones humanae dicantur bonae vel malae moraliter»
1»- Propositum huius capitis»
Parcatur nobis si videamur quaestionem sumere a longinquo et quasi in ovo» Hon raro in disputationibus accidit tempus terere et concordiam diu diuque desiderari vel ex eo quod praeterita sunt principia, ex quibus logice
solutionem expectare debebatur» Hoc contigisse in quaes* tione, quam prae manibus habemus, affirmare jure non audeo » Tamen, ineonsonum vel primo aspectui videtur alacriter
propugnare contra Scotum et Scotistas non dari actusVin* dividuo et simul sustinere posse dari actiones humanas, quoe neo bonae plane sunt dicendae eo quod eis desit ali quid perfectionis quam habere deberent —est enim propter hoc quod ipsae appellantur imperfectiones-*» nec malae,
quia ad eas "non abligaraur debito legis", etsi obligemur
debito "decentiae", etsi reprehendantur, "non quidem ut culpa moralis", sed quia est "quaedam moralis indecentia, saltem secundum quid", etsi "recta ratio dictet quod nos
-2
-24
agamus quae Ipse —Deus— consulit ut sibi magis placentia, nobisque utiliora”, etc. ill*-) Hon sunt igitur "bonae, non sunt igitur malae, sed neo indifferentes..., quid ergo? Sunt nempe imperfectiones..• En positionem nominis pro
nomine, et quidem admiratione dignam.
Sed etsi oonniveamus hac in re, inoonsona adhuc videtur actionum moralium partitio, a quibusdam auctoribus
facta, secundum quos darentur actiones simpliciter bonae, actiones magis bonae et actiones superabundantes in boni tate; quibus responderent ex adverso actiones simpliciter malae, actiones minus malae et imperfectiones# (12#-)
Quaenam circa haec omnia sit mens et doctrina Sti. Thomae eiusque scholae exponemur in hoc primo capite*
Pontes moralitatis actuum in genere.
2#- Bonitas physica seu fundamentalia actionis* In substantiis omnibus invenitur essentia, virtus et operatio, ita tamen quod virtus ab essentia, et operatio a virtute procedat. Gum autem omne quod a bono procedit, non possit esse nisi bonum, ideo sicut essentia et virtus bonae sent, ita et operatio secundum quod a virtute agentis procedit.
£>•- Prima fons moralitatisî objectum*
3'
#
2 5
unoquoque actu cuius cumque agentis naturalis, non est nisi prima et fundamentalis in actu humano, qui ornari valet multiplici bonitate. I-II q«18,a.4. Est prima et funda mentalis, quia est essentia seu substantia physica actus humani; sed iste non sufficienter determinatur ex virtute agentis voluntarii, quae ad multa se habât* Propria enim determinatio actus in libere agentibus est ex oblecto, ut docet Stus. Thomas. Unde si obieetum sit proportions tum, actus ex ipso oblecto quamdam ulteriorem bonitatem reci
piet, si vero proportionatum non sit, actus malitiam induit» Et quia propria determinatio fit per formam generis, ideo huiusmodi actus ex determinatione obieoti, bonitatem vel malitiam habentes, dicuntur boni vel mali ex genere, nge nere pro^ specie accepto, eo modo loquendi, quo dicimus humanum genus totam humanam speciem”. I-II,q*18,a.£* nSicut autem res naturalis —scribit ibi Stus, Doctor— habet speciem ex forma, ita actio habet speciem ex oblecto,
sicut et motus ex termino ; et ideo sicut prima bonitas rei naturalis attendite ex sua forma, quae dat speciem ei; ita et prima bonitas actus moralis attenditur ex oblecto con venienti; et sicut in rebus naturalibus primum malum est
si res generata non consequitur formam specificam..♦, ita primum malum in actionibus moralibus est, quod est ex
—4»
t- 2 6
oblecto." En igitur primam fontem moralitatis: ob lectum, secundum quod proportionem dicit, vel non, rectae rationi, quae proxima eat regula moralitatis* I-II q*71,a*6* tl2>•-)
4*- Altera moralitatis fons; circunstantiae* Sed quia contingit actum aliquem diversimode se habere circa idem obiectum, ideo actus, ex oblecto deter*» minatus, est ulterius de terminabilis, videlicet ex clr-
cunstantiis, quae constituunt alteram fontem moralitatis* Bonum et malum actionis, sicut et ca4terarum rerum, attend ditur ex plenitudine essendi vel defectu ipsius. Sed "in rebus naturalibus non invenitur tota plenitudo perfectionis* quae debetur eis ex forma substantiali, quae dat speciem, sed multum superadditur ex supervenientibus accidentibus: sicut in homine ex figura, ex colore et sic de aliis: quo rum si alquid desit ad decentem habitudinem, consequitur malum. Ita etiam est in actione: nam plenitudo bonitatis eius non tota consistit ex wua specie, sed aliquid additur ex his, quae adveniunt tamquam accidentia quaedam: et huius» modi sunt oircunstantiae debitae: unde si alquid desit,
quod requiratur ad debitas cireunstantias, erit actio mala". Ib I-II q.l8,a.3* En igitur alteram fontem moralitatis*
5*- Tertia fons moralitatis: finis..
cons-~5—
2 7
tituere specialem, fontem moral.itatis, videlicet eireuns- tantla finis. Sicut ens actionis et cuiuscumque rei pro ductae pendet a causa efficienti, ita et eorum bonitas pendet a fine ad quem ordinantur* "Eadem est dispositio —scribit Angelicus— in bonitate et in esse. Sunt enim
quaedam, quorum esse ex alio non dependet, et in his suf ficit considerare ipsum eorum esse absolute* Quaedam vero sunt, quorum esse dependet ab alio, unde oportet quod con siderentur per considerationem ad causam, a qua dependent; sicut autem esse rei dependet ab agente et forma, sio boni tas rei dependet a fine?*» Actiones autem humanae, et alia quorum bonitas dependet ab alio, habent rationem bonitatis ex fine, a quo dependent, praeter bonitatem absolutam quae in eis existitn* Ib.ib.a.4. Heque obstat quod finis sit extrinsecus actioni, quia relatio istius seu debita pro portio ad finem inhaeret actioni, Ib,ib*ad Bum. Finis est igitur tertia fons moralitatis* (14.-Î
6«- Estne actus humanus indifferens ?
Age porro: potestne dari actus aliquis humanas, i,e, deliberate positus, qui nulla ex praecedentibus fontibus moralitatem sortiatur ?
Scimus quid ad hanc quaestionem responderint S*
6—
^ 2 8
Thomam et thomistes nullum est dubium. Admittentes actus indifferentes si in specie considerentur, inficiantur posse dari huiusmodi actus secundum individuum, idque --scribit S« Doctor— "non tantum secundum theologum, sed etiam se- gundum moralem philosophum"• II Sent* D.40,q.l.a*5 Ar gumentatio eius nervosa duo praebet argumenta solidiora, quorum vis et transcendentia in quaestione a nobis agitata nemini occultatur* Ipsa praeterea occasionem nobis prae bent aliquid disserendi circa distinctionem extantem bonum
inter et malum morale, quae opponuntur non tantum privative, sed contrarie, sed et circa quaestionem de sic dicta "con tinuitate vitae moralis", id est, de dependentia intentionum finium ab intentione ultimi finis. (15*-j
7«- Rejiciuntur actus humani indifferentes in in dividuo 4
a) fundamentum argumentationis*
Ordo et unitas actionum in continuitate vitae mo ralis, et dependentia intentionum omnium finium particula rium a fine ultimo plane excludunt indifferentiam actionum humanerum secundum individuum seu in concreto consideratarum* Yita equidem moralis est quasi series non interrompta action- um, quarum fines particulares recipiunt a fine ultimo totum
suum valorem moralem in virtute nexus intimi et intimae de pendentiae quae inter ipses intercedit* Unde voluntas, ut
recta sit et dicatur, debet positive dirigere actiones suas in finem ultimum, quem Intendere in omnibus tenemur* En fundamentum argumentationis D* Thomas, quam breviter exponemus*
b) exponitur argumentum*
Actio humana in concreto considerata, praeter obiee** tum ad quod terminatur, habet determinatas circumstantias personae, temporis, loci, et finem quemdam externum propter quem ponitur* Reliquendo caeteras circumstantias, /est una, nempe circumstantia cur seu tinia extrinsecus actionis, quae
numquam potest esse indifferens ; actus enim quilibet, ex parte intentionis finis, vel trahitur ad bonum vel ad malum* "Cum enim rationis sit ordinare, —scribit S, Doctor—
actio a ratione deliberativa procedens, si non sit ad de bitum finem ordinatus, eo ipso repugnat rationi et habet rationem mali; si vero ordinetur ad debitum finem, convenit cum ordine rationis, unde habet rationem boni* Recesse est autem quod vel ordinetur vel non ordinetur ad debitum finem”* I-II q«18,a.9* Sed quaenam est ratio huius necessitatis? lempe, quod tota vita rationalis constituit ex actionibus numero indefinitis seriem unam ordinatam finalem, in qua,
sicut in omni aerie activitatis ad aliquem finem communem
ultimum, —sive simpliciter sive secundum quid-», omnes fines intermedii seu secundarii,
••S*
i
3 0
t io nem boni ao finis participant seu obtinent ab ipso ter mino vel fine ultimo tendentiae* Ham "in his quae agant propter finem, omnia intermedia inter primum agens et ul timum finem sunt fines respectu priorum et principia activa respectu sequentium" XXX 0« Gentes,c*8; aliis verbis» ter mini seu fines intermedii, qua tales, non sunt appetibiles nisi ratione finis ad quem conducunt» Gfr» etiam III C» Gentes e»17, I-II q*l,a*3, etc»
Sed finis qui cumque intermedius, quem homo delibe rate intendit, aut ad finem uîiiimam refertur tamquam rationi conveniens, aut non; si primo, est finali ordini conformis, rectus, bonus; si secundo, huic ordini difformis est et ideo non rectus, non bonus» Argo finis, actu intentus, moraliter
indifferens esse nequit»
Hota tamen quod pro D* Xhoma et thomistis exigitur ut elementum indispensabile moralis rectitudinis, finium
intermediorum ordinatio positive volita et intenta ad finem ultimam* Ista positiva subordinatio finium non exigit tamen
quominus bonum sine intermissione et continuo operetur, sed sufficit ut quando cumque aliquis actum deliberatum ponat, iste nonisi ad finem naturae rationali positive convenientem dirigatur; quod nisi fiat, actum huiusmodi eo ipso rationi difformem seu malum esse asserimus. Unde actus erit positive malus, non solum si ultimo fini positive opponitur, sed etiam
si oareat debita oum eo oonf ormitate; sed neo actus evadet malus, si intentio finis ultimi non sit actualis, modo sit virtualis* (16*—) Ad nem Angelicus, qui forte exprimitur super hanc quaestionem praesertim in suo Gomment* In Sen tent. II,D*38,q*l,a.l ad dum,: "Ad hoc quod alicuius action
is finis sit Deus vel caritas, non oportet quod agendo illam actionem aliquis de Deo vel de caritate cogitet; neo iterum sufficit quod aliquis in habitu tantum Deum vel caritatem habeat, quia sio etiam actum venialis peccati aliquis in
Deum ordinaret, quod falsum est; sed oportet quod prius fuerit cogitatio de fine, qui est caritas vel Deux et quod ratio
actiones sequentes in hunc finem ordinaverit: ita quod rec titudo illius ordinationis in actionibus sequentibus salve*» tur: ut patet in exemplo quod Avicenna ponit de artifice, qui, si dum opus suum exerceret, semper de regula artis co gitaret, multum in opere impediretur; sed sicut prius exco gitavit per regulas artis, ita postmodum operatur*n "ion oportet ut semper aliquis cogitet de ultimo fine, —scribit alibi-»yâliquid appetit vel operatur: sed virtus primae in tentionis, quae est respectu ultimi finis, manet in quolibet appetitu cuiuscumque rei, etiam si de ultimo fine actu non cogitetur,*." I-II,q*l,a.6,ad 3um* "Quamvis omne desiderium ad beatitudinem referatur, non tamen oportet quod in omni desiderio, de beatitudine actualiter cogitetur: sed desiderium
beatitudinis est virtute in omnibus aliis desideriis, sicut causa in effectu”. IV Sent* Dust. 49,q.l,a.3,q.4 ad 6um* De caetero scimus omnes res naturales, quaecumque sint,
appetere finem ultimum aliquo modo, naturali impulsu motas, quia omnis creatura intendit consequi suam perfectionem, Cfr. I q.44,a«4;%.8G,a»l; I-II q.l, aa.6 et 8; De Veritate q.22,aa.l et B et passim; solus autem homo potest illum appetere explicite, quia ipse solus potest cognoscere fines et ordinare media ad illos consequendos; et sic "sola ration alis natura potest secundarios fines in ipsum Deum per quam» dam viam resolutionis inducere, ut sic ipsum Deum explicite appetat• Et sicut in demonstrativis scientiis non recte sumitur conclusio nisi per resolutionem in proxima princi» pia, ita appetitus creaturae rationalis non est rectus, nisi per appetitum explicitum ipsius Dei, actu vel habitu." De Veritate q.22,a.2,c»
Bilium igitur dubium circa mentem D. T.hornae in hac
operosa quaestione e/$ Concludamus igitur omnino non dari actiones humanas indifferentes in individuo,
Q,uod si reiicitur a propugnatoribus imperfectionis moralis istam esse actum indifferentem, dicamus ipsos ver bo tenus negare quod reapse admittere coacti sunt, si posi tionem suam relinquere recusant. Q,uippe imperfectio non est actio bona, nam aliter non diceretur imperfectio et esset
lande digna, etc. quod ipsi admittere renuunt ; sed nee mala; ipsi enim, inficiantur eam esse peccatum veniale vel minimum et sic neo materiam sufficientem ab solutionis saoramentalis*»♦ quid ergo? Bun partim tone, partim mala ? Sed "bomm est
ex integra causa, malum ex quo cumque defectu. Hihil restat
nisi quod imperfectio sit actus indifferens, quem ipsi no tis cum inficiantur*
e) Gorollarium;
Ex praecedentibus satis constat actiones humanas partiri in bonas et malas, quin sit locus projâ actionibus indifferentibus vel pro imperfectionibus moralibus*
8*- De partitione actionum humanarum* a) Analogia prima*
Zon tamen in nostro sensu abundant quidam thomistae defensores Imperfectionis Moralis, secundum quoadantur
actiones simpliciter bonae, magis bonae et superabundantes in bonitate ; et e converso actiones simpliciter malae, minus malae et imperfectiones. nCfest ainsi —scribit thomista quidam praeclarus— que nombre de moralistes ont compare 1*économie de notre vie morale à celle de la vie du corps* Il existe pour celle-ci: le* des actes absolument néoessai-resj leur disparition est la mort. Us correspondent pour la vie spirituelle de 1T *ame aux devoirs absolus dont la
transgression est péché mortel; £o* des actes relativement nécessaires: leur défaut est une atteinte non au principe même de la vie, mais à son intégrité; en drautres termes* il altère, il diminue les propriétés vitales sans les sup primer : il amène par exemple une insuffisance de circulation de chaleur, de sensibilité, de mouvement• Et ceci est ana logue, dans lTordre moral, à Inaction du péché véniel qui ne viole que des obligations secondaires; 3o* des actes qufon a qualifiés de contingents: ils ne sont nullement re quis pour le fonctionnement normal de l'être vivant* leur réalisation ne présente aucune forme de nécessité, c'est l'affaire de mieux être, Oe qui répond pour la vie spiri tuelle aux actes dont l'omission n'est qu'imperfection*” Revue Thomiste: le Eerfeotiorisme et Saint Thomas, an*1928, p ,13 *
b) Brevis dijudicatio ipsius»
Fas sit nobis indicare quantum foret nobis gratum posse huic perbellae analogiae consentire, eo vel magis quod videmus eam placere pluribus moralistis, teste cl, theologo* Immo dicamus : analogiam subscribimus, sed applicationem quam facit praelaudatus theologus reiioere non dubitamus, utpote contrariam doctrinae morali D* Thomae eiusque Scholae, ut probare intendimus*
—13—
35
oeconomia vitae corporalis sicut et in oeconomia vitae moralis tria invenimus i a) actus atsolute necessarios? b) actus relative necessarios; et c) actus contingentes# Dicamus statim difficult at em vergere super tertium membrum#
(17,-) Et revera: quid siti volunt ista vert a: actus con tingentes in oeconomia tum vitae corporalis tum vitae mora lis ? Pro Auctore nullum dubium: actus contingentes sunt
illi qui nullo modo sunt petiti ad normalem vitam ducendam: eorum enim positio nullam habet necessitatem, est enim quaes® tio melioris esse* Q»uod quidem respondet in vita spirituali actibus quorum omissio est Imperfectio*
UTullum scrupulum est ne admittamus, ut sequamur Auc torem, istam denominationem videlicet actus oontigentes,
secundum quod illi dividuntur in analogia contra actus ab solute necessarios et aotus relative necessarios: actus enim qui non est absolute nec relative necessarius est actus con tingens, id est indiffer ens « Atqui, si in oeconomia vitae corporalis possunt dari aotus indifferentes, minime vero in oeconomia vitae spiritualis seu moralis, ut probavimus supra*
De caetero, in analogia fit saltus. Et revera: acti bus absolute necessariis respondet mors in casu omissionis, actibus relative necessariis respondet aegritudo, actibus contingentibus (?) respondet melius esse, id est optima valetudo* Sed liceat notare quod inter aegritudinem et
-14-»
36
optimam, valetudinem invenire licet simplicem valetudinem, id est salus bona. Et sic magis putarem morti respondere vita, aegritudini vita defectuosa, actui vitae normalis
simplex valetudo, secundum tabulam sequentem:
mors non vivere aegritudo male vivere sanitas Dene vivere
non vero ac in analogia:
more
non vivere
aegritudo optima valetudo_____
male vivere optime seu melius vivere
qjme omnia, si traducantur ad oeconomiam vitae moralis, habebimus: seeundum nos:
peccatum mortale carentia vitae gratiae
peccatum veniale vita gratiae deiectuosa
actus bonus vitagratY~ normalis;
secundum vero auctorem:
peccatum mortale peccatum veniale actus contingens carentia vitae gratiae vita girat• defectuosa vita gratiae
-15-3 7
o) Analogia altera»
Ad illustrandam magis ao magis praefatam analogiam Auctor praebet aliud exemplum, quod liceat nobis etiam, etsi breviter, considerare, eo vel magis quod videtur esse desumptum ex D* Thoma* n0n a fait ressortir encore cette même analogie de la manière suivante ; Parmi les substances que lrhomme peut absorber, il en est qui, in* troduites dans 1*organisme, constituent un poison mortel:
cfest le péché grave * Il en est d*autres qui, tout en respectant la vie en principe, produisent dans le corps des troubles, des lésions, des maladies de toutes sortes; cTest le péché véniel* Enfin il est une nourriture qui ne porte atteinte ni au principe ni à l’intégrité de la vie; mais à laquelle il serait mieux de renonces : "et si licite accipi possit, tamen laudabiliter subtrahi potest”
(4 Sent* D*15,[|*3,a*l,q*2 ad Sum), dit Saint Thomas* Bous avons là,pour ce qui regarde la santé de l’àme, 1* oeuvre de perfection laquelle ne comporte aucune contrainte morale même légère**•" Ib*ib* p«13*
d) Inconveniens declaratur*
Mox diximus exemplum hoc videri esse D* Thomae; et revera quoad duo prima membra invenitur fere ad lit teram in Q,uaest» De Malo, X\fII,a*l: nSicut enim aliquis
«16-#
3 3
cibus est ex se contrarius vitae, puta citus venenosus; aliquis autem, citus non est contrarius vitae, licet im pedimentum aliquod afferat ad rectam Latitudinem vitae, puta citus grossus et non tonae digestionis, quia non sumitur secundum mensuram detitam; ita etiam in act itus humanis aliquid invenitur quod de se oontrariatur cari
tati Dei vel proximi —peccatum mortale— ; ♦•♦quaedam autem sunt quae, licet inordinationem aliquam contineant, non tamen directe excludunt alterum praedictorum; ♦♦♦unde ista sunt peccata venialia"*
En quoad duo prima membra; de tertio silet Sanc tus Doctor, ad minus hic# Sed cl» auctor inveniit aliti quaedam verta quae possent confirmare suum propositum* Etenim in 4 Sent* D*15,q,3,a*l,q*2, ad Sum* serit it Stus* Doctor quod "necessarium ad valetudinem sic acceptam
—nempe ad optimam valetudinem seu dispositionem corporis-»» etsi licite accipi possit, tamen laudatiliter sutstrahi potest"; age porro, tollendo prima verta huius proposi
tionis, scilicet "necessarium ad valetudienm sic acceptam", caetera vero applicata ad hoc quod "enfin il y a une nour riture qui ne porte atteinte ni au principe ni à 1»inté grité de la vie, mais à laquelle il serait mieux de re noncer", hatemus tertium membrum et desideratum, nempe existentiam imperfectionis, confirmatam a Sto* Doctore,
17-^
3
9
edoctam atque propugnatam at ipso*
Atsit tamen; neque auctoritas ex D, fhoma allata justificat tertium memtram praefatae allegoriae prout at auctore proponitur, nec illius interpretatio potest stare*
Quantum ad auctoritatem allatam D* Thomae dica mus solam lecturam integri paragraph! in quo verba illa
inveniuntur posse nos convincere quam luxata sint prea- fata verta ex proprio contextu, quin possint sine conatu acuti ingenii ad propositum deservire* Et profecto: in 4 Sent* D*15,q*3,a*l,q*2, loquendo de jejunii definitione Stus* Doctor proponit hanc obieetionem contra ieiunii li« ceitatem: "leiunium consistit non solum in abstinendo a superfluis citis, quia hoc est de necessitate virtutis, sed etiam a necessariis* Sed qui substrah.it necessarium citum, dat siti occasionem mortis; non autem, ut Hieronymus dicit, differt utrum magno vel parvo tempore te interimas* Ergo cum nulli liceat seipsum occidere, videtur quod nulli liceat ieiunare11. Ad quam obieetionem respondet Stus* Doc tor duplex esse necessarium in citis : unum ad conservatio nem vàtae, et hoc non licet sutstrabere* Aliud ad conser vationem valetudinis corporis, quae quidem %coipitur in du plici statu : primo secundum sufficientiam, habito respectu ad ea quae incumbunt ex officio: et tale necessarium subs- trahi non debet ; altero vero, secundum optimam corporis
'
4 0
dispo sitionem: ”et quia earo in suo robore consistons, difficilius spiritui subditur, ideo ne pessarium ad vale- tudinem sio acceptam etsi licite aecipi posit, tamen lau~ labiliter substrabi potest"# En verba Sti, Thomae in suo contextu# Cibus igitur qui "etsi licite accipi possit, laudabiliter tamen substrabi potest, est cibus bonus ex se, qui deserviret ad conservationem optimae valetudinis; quem tamen cl# Suctor convertit in cibum qui, etsi notait malus, potest tamen ad aliquam infirmitatem inducere vel ad eam disponere, et sio est melius se ab illo abstinere* Etenim in analogia agitur de substantiis quae, ab homine absumptis, possunt eum vel accidere si veneficae, vel nocere si indigestae seu crudae, vel indisponere si non sint plane commendabiles * Haec tamen ultima circunstan» tia vagat prorsus extra quaestionem seu considerationem
Sti. Thomae in solutione praecedentis obiectionis, ut patet* Haec brevis diiudieatio sufficiat igitur quantum ad auctoritatem D. Thomae*
Quantum vero ad interpretationem tertii membri al legoriae ab Auctore factam, liceat breviter etiam notare sequentia; Illud a quo "melius est” se abstinere vel est bonum vel est malum» Hon malum, ut supponitur, quia tunc "non esset melius” se abstinere, sed deberemus simpliciter nos abstinere ab eo* Sed neo bonum, quia bonum numquam
-19«
refugitur : torum enim consistit in hoc quod aliquid sit appetibile* Nisi dicatur quod etsi illud sit ex se bonum» posset tamen aliquod nobis inferre nocumentum, utpote non
conveniens nobis ex tali vel tali circonstantia: sed tunc vergimus in primo casu, et deberemus nos abstinere ab eo*
Nisi instetur quod etsi illud sit bonum ex se, nihilominus posset causare aliquam”\nindispositionem” —malaise, déran® gement, indisposition»*-, quam distinguere conaretur ab in firmitate vel minima, quod profecto puerile et ridiculum non evaderet ; de oaetero scimus bonum esse ex integra causa, malum vero ex quo cumque defectu* Nisi adhuc instetur quod etsi illud sit bonum ex se et ideo appetibile, est ” melius ab eo se abstinere” in concurrentia illius cum bono potiori, quo in casudum illud restat bonum, ipsum fugiendo, ut ad haereamus meliori bono, quod concurrit, melius facimus*
Sed neo in hoc casu Rmelius est* se abstinere ab illo bono, sed debemus, sed coacti sumus natura nos ab ipso abstinere, ut maius prosequamur bonum; aliter facere, si possibile,
esset plane irrationale, et iam peccatum* Proponatur e*g* homini pauperrimo, in extrema inopia constituto, electio inter parvum et potius suscipiendum subsidium, quod revera sit maius bonum pro illo, omnibus bene pensatis* Si nihi lominus ipse parvum subsidium eligeret eum diceremus mente- captum, stultum, irrationalem. Atqui scimus in ordine
morali rationem rectam esse regulam moralitatis; qua** propter agere contra suum dictamen, vel in minimo, est peccatum: "Electio habet in se •“«scribit Stus, Doctor at rationis iudicium et appetitum; si autem aliquis iu« dicio praeferat id quod minus est bonum, erit pervertas electionis"* De Veritate, q*£3,a*8, ad 4um*
Haec brevis consideratio sufficiat pro nunc, postea enim longiorem habebimus discursum super haec omnia* Caput III)*
9,- Partitio actionum humanarum secundum An gelicum Dootorem*
Constat igitur quam inconveniens sit praefata allegoria a "multis" moralistis proposita cum cl* Auc tore ad iustificandam partitionem actionum humanarum in actiones simpliciter bonas, magis bonas et superabun dant es in bonitate et in actiones simpliciter malas, in minus malas et in imperfectiones morales positivas, qui tus responderent in oeconomia vitae corporalis mors, in firmitas et,.*minus bene esse ; et in oeconomia vitae
moralis peccatum mortale, peccatum veniale et imperfectio* Istam divisionem frustra quaeres in D, ühoma; pro eo ac tiones humanae sunt simpliciter bonae et magis bonae, non tamen sup e r abundant e s in bonitate —ista enim super abundantia repugnat principiis ontologicis doctrinae
moralis St i» Thomae—} et actiones simpli ot er malae et minus malae , hoc est, peccatum grave et peccatum leve
et utrumque adhuc secundum magis et minus. Et nota quod Stus. Doctor sicut non agnoscit actiones superabundantes in "bonitate, ita nec actionem absolute malam, quae re pugnat, sicut repugnat malum absolutum* Quaenam vero
sit sequela huius doctrinae sea videbimus*
10s- Actio bona moralis potest esse simpliciter bona et magis bona* non vero superabundans in bonitate*
Haec conclusio fundamentalis in morali Angelici Dootoris eiusque scholae duplicem habet partem, ut patet* Hunc primam, dein alteram ex professo considerabimus*
A) Irobatur prima pars:
a) Actio bona moralis potest esse simpliciter bona et magis bona;
Actio bona moralis potest esse simpliciter bona et magis bona, hoc est, quod inter actiones inveniuntur quaedam sine quibus finis ultimus attingi nequit, sine quibus ordo virtutis corrumpitur, et aliae quibus iam non tantum adipiscitur in infimo gradu, sed perfectiori &cdo, uno verboî actiones quaedam sunt bonae ex adimple
consilii»
In I-II q*108,a,4 quaerit D, Thomas utrum con venienter sint proposita in Lege Bova consilia quaedam
determinata, et respondet quod sic, quia Lex Botra est lex libertatis; etenim, "haec est differentia inter con
silium. et praeceptum, quod praeceptum importat necessi tatem, consilium autem in optione ponitur eius cui datur ; et ideo convenienter in Lege Bova, quae est lex liberta tis, supra praecepta sunt addita consilia*,* Oportet au tem praecepta B»L* intelligantur data de his, quae sunt necessaria ad consequendum finem aeternae beatitudinis, in qua L.B# immediate introducit; consilia vero oportet esse data de his per quae melius et expeditius potest homo consequi finem praedictum*"
Sistendo in ipsa differentia inter praeceptum et consilium, docet Stua Doctor praeceptum importare rationem debiti, non vero consilium* Etenim debitum aliquod dicitur dupliciter: uno modo secundum se; et hoc modo finis est debitus in unoquoque negotio : medi cus enim propter se debet quaerere sanitatem* Alio
modo est aliquod debitum propter aliud: scilicet id sine quo non potest perveniri ad finem: sic medicus debet indicere dietam infirmo, sine qua non potest sanari.
23-*
4 5
consequatur: si sine illo aliqualiter possit haberi finis* non habet nationem debiti**•" Qnoûlibetum ¥,a*19* Prae ceptum igitur est de illo sine quo non potest perveniri in finem; consilium vero de illo sine quo aliqualiter potest finis haberi* quod tamen deservit ut melius et facilius finis consequatur* (18#-)
loquendo Stus* Poetor de obiecto caritatis, quae rit utrum sit de necessitate caritatis ut inimici dili gantur, et respondet sub triplici distinctione: dâligere inimicos, in quantum inimicis sunt, non solum non est de necessitate caritatis, sed ipsi caritati repugnat, quia hoc esset dâligere malum alterius; diligere inimicos quantum ad naturam, sed in universali, est profecto de necessitate caritatis; diligere vero inimicos quantum ad naturam sed in speciali, non est de necessitate caritatis —nisi secundum préparâtionem animi—, sed pertinet ad perfectionem ipsius* (19*-} Idem dicamus de signis di lectionis eis exhibendis: "Sunt quaedam signa —scribit Stus Doctor— vel beneficia dilectionis quae exhibentur proximis in communi : puta cum aliquis orat pro omnibus fidelibus vel pro toto populo, aut cum aliquod beneficium Impendit aliquis toti communitati: et talia beneficia vel dilectionis signa inimicis exhibere eat de necessitate
-84-*
4 6
praecepti* » « Alia vero sunt "beneficia vel dilectionis signa quae quis exhibet particulariter aliquibus perso nis: et talia beneficia vel dilectionis signa inimicis exhibere non est de necessitate salutis, nisi secundum préparâtionem animi” ♦ II-II q*25,a*9* (20*-)
Adhuc: scimus triplicem esse obedientiam secun dum 3tum* Thomam, videlicet unan sufficientens ad salu tem* quando obedimus in his ad quae obligamur; alteram autem perfectam, cum nempe obedimus in omnibus licitis; aliam vero indiscretam, quando etiam in illicitis obedi mus* Et sic subditi vel religiosi qui obtemperant volun tati superiorum in his ad quae obligantur, satisfaciunt suae saluti; si vero etiam in aliis eis obtemperant, dum modo illicitum evadant, melius faciunt. Ad rem D* Thomas : "Religiosi obedient iam. profitentur quantum ad regularem observantiam secundum quod suis praelatis subduntur; et ideo quantum ad illa sola obedire tenentur, quae,possunt ad regularem conversationem pertinere : et haec est obe dient ia sufficiens ad salutem: si autem etiam in aliis
obedire voluerint, hoc pertinebit ad cumulum perfectionis”* II-II q*104,a*5, ad Sum* Habemus ergo obedientiam neces sariam ad salutem et obedientiam qua melius salus obtine bitur*
r 4 7
agnoscit Stus. Doctor: 9Alio.ua perfectio est quae ipsam speciem caritatis consequitur, utpote quae consistit in remotione cuiuslibet inclinationis in contrarium caritas
tis. Quaedam autem perfectio est, sine qua caritas esse potest; quae pertinet ad bene esse caritatis, quae sci* licet consistit in remotione occupationum saecularium, quibus affectus humanus retardatur ne libere progredia tur in Deum. * * Manifestum est autem, quod ad illud omnes teneri dicuntur, sine quo salutem consequi non possunt.*. Ad secundam vero perfectionem, sine qua caritas esse po test, homines non tenentur, cum quaelibet caritas suffi ciat ad salutem”. De Caritate a,11* (21*-)
Sufficienter, ni fallor, constat ex praecedentibus textibus hic et inde excerptis ex diversis operibus Sti. Eiomae —et quos possumus multiplicare indefinite—, ip sum non agnoscere nisi actiones simpliciter bonas sine quibus salus vel ordo virtutis impossibilis evadit, et actiones magis bonas per quas melius et ordo virtutis
Conservabitur et salus consequetur; actiones videlicet quae sub praecepto cadunt et actiones quae sub consilio reiinquuntur« (22.-)
b) Sed inter actiones simpliciter bonas aliae sunt minus, aliae vero magis bonae*
Sed adhuc, inter actiones simpliciter tonas aliae sunt minus aliae ma&is to nae, —de caetero sicut et consi lia: alia enim sunt aliis excellentiora; et profecto con tinentia praeeminet paupertati et otedientia praefertur
utrique, (23.-) quod detet intelligi ad modum quo una
virtus est alia maior, quod diversis modis potest contin
gere* Ham possumus virtutes considerare secundum rationem speciei vel secundum participationem in sublecto* Secun dum rationem speciei una virtus est alia mâior secundum
diversa oblecta ad quae ordinantur, quia quanto nobilius sit obiectum, tanto nobilior est virtus. Et sic virtutes
theologicae, quae habent pro oblecto ipsum Deum, qui est finis humanae vitae, excellentiores sunt aliis omnibus virtutibus* Veniunt postea virtutes intellectuales, quae
simpliciter meliores sunt moralibus, nam "obiectum ratio nis est nobilius quam oblectum appetitus: ratio enim apprehendit aliquid in universali; sed appetitus tendit
in res, quae habent esse particulare; unde simpliciter loquendo, virtutes intellectuales, quae perficiunt ra tionem, sunt nobiliores quam morales, quae perficiunt appetitum”• I-II q#66,a*3«; (24*-) Haec ultima ratio#, quae hic tantum tangitur, amplius explicatur a D# (Choma
ibi art# 1, ubi ait: ”Semper est potior causa suo effectu; et-in effectibus, tanto aliquis est potior, quanto est
-27-*
4 9
causae propinquior* Manifestum est autem ex diotis (q.61,a*2), quod causa et radix humani toni est ratio}, et ideo prudentia quae perficit rationem, praefertur in bonitate aliis virtutibus moralibus perficientibus vim appetitivam, in quantum participat rationem; et in his tanto est una altera nobilior, quanto magis ad rationem accedit; unde et iustitia, quae est in voluntate, prae** fertur aliis virtutibus moralibus; et fortitudo, quae est in irascibili, praefertur temperantiae, quae est in concupiscibili, quae minas participat rationem”*
Si autem virtutes consideremus secundum earum radicat io nem in sublecto, in eis invenire etiam possumus magis et minus* Si enim attenduntur in diversis homini bus patet, cum non omnes homines sint eodem modo dispositi ad attingendum medium virtutis, quod est secundum rationem rectam, cum unus sit melius dispositus quam alius vel prop* ter maiorem dispositionem naturae vel propter per spicatius Indicium rationis, aut etiam propter maius gratiae donum* Si autem attenduntur in eodem homine contingit etiam vir tutes esse maiorem vel minorem, secundum diversa tempora;
sicut enim virtutes acquiruntur ex repetitione actuum at que augentur per continuum exercitium, ita etiam diminuun tur aut etiam totaliter tolluntur per cessationem ab acti bus vel per vitia opposita* Cfr* I-II q*66,aa*l et 2, et
~*B8'
* 0
innumera loca parallela, praesertim III Cdntra Gentes, 0,139, ubi Stus. Doctor probat multiplicibus rationibus actiones bonas, sicut et peccata, admittere magis et minus; in quibus tamen nolumus insistere*
B) Probatur pars altera»
Vidimus ergo D, Thomam agnoscere actiones sim pliciter bonas et magis bonas et, ad minus negativo modo, vidimus etiam ipsum numquam loqui de actionibus
superabundanter bonis; sed nec poterat loqui: huiusmodi enim actiones repugnant principiis ontologicis ipsius atque integrae doctrinae thomistae de virtutibus* Quod videre restat* Et sio:
a) Eatio prima: quia repugnat principiis onto logicis doctrinae thomisticae.
In principio quaestionis decimae octavae Primae Secundae tradit nobis Angelicus Doctor principium quoddam luminosum, quod profecto fundamentum est totius quaestioniÿ,
in qua exponitur doctrina de bonitate et malitia humanorum actuum in generali*
"De bono et malo in actionibus —scribit illic Stus» Doctor— oportet loqui sicut de bono et malo in rebus, eo quod unaquaeque res talem actionem producit, qualis est ipsa. In rebus autem unumquodque tantum habet de bono, quantum habet de esse, bonum enim et ens
convertuntur”• 3>II q*18,a*l* Hoc pripipio posito, aio procedit Suts* Chômas ad determinandum quid sit bo« num et perfectum, quid vero malum et imperfectum* Bonam dicitur quod habet plenitudinem essendi* Sed quaelibet res obtinet talem plenitudinem quando possidet omne illud quod sibi competit ; unicuique tamen rei conveniunt multa, puta homini conveniunt non solum corpus et anima, sed et omnes potentiae et instrumenta cognitionis et motus, quo rum si aliquid deficiat homo non amplius est perfectus, hoc est, non habet plenitudinem essendi sibi convenientem, neo ideo est plene seu simpliciter bonus, sed tantum se
cundum quid* A pari in omni actione humana: in quantum habet de esse, in tantum habet de bonitate♦ Sed actioni humanae debentur multa, videlicet et obieotum et eircons tantiae et finis sibi convenientes, quorum si aliquid de ficit, non amplius est bona, utpote carens plenitudine essendi sibi convenienti* "Quadruple bonitas potest con siderari in ipsa —scribit Stus* Thomas, ib* art* 4—: una secundum genus, prout scilicet est actio; quia quan tum habet de actione et entitate, tantum habet de boni» tate; alia vero secundum speciem, quae accipitur secundum obieotum conveniens; tertia secundum circumstantias, quasi secundum accidentia quaedam; quarta autem secundum finem,
-30->
5 2
quasi secundum habitudinem ad bonitatis causam” » Tolle aliquam ex quatuor istis speciebus bonitatis quae aetioni conveniunt et ipsa evadet malam; adde aliquid quod ei non conveniat et ipsa deveniet similiter mala* Ultra pleni tudinem essendi, quid amplius potest imaginari in linea essendi ? Ultra plenitudinem bonitatis qua actio est simpliciter bona, quid amplius potest excogitari in ra«* tione bonitatis ? Superabundantiam© bonitatis ? Sed non; nam vel ipsa convenit actioni et tunc exigitur ad impietionem suae perfectionis, ut sit simpliciter bona; vel non convenit , et tunc infioiaret bonitatem actionis et redderet ei malam* (S5 *-)
Quae doctrina conformis est prorsus theoriae Sti* Dootoris de causa mali. Scimus enim malum esse secundum D, Thomam defectum seu privationem boni* ita ut bonum sit causa mali, non per se, sed per accidens,
in quantum ipsum deficit a plenitudine essendi sibi con venienti* (26*-) Voluntarie tamen negligimus istam considerationem, quae forsitan nobis a quaestione prin cipali valde elongaret*
b) Praeitur duabus difficultatibus»
Haec omnia, etsi profeoto sint expressio legi tima et fidelis doctrinae Sti. Thcmae et thomistarum, non mihi latet suscitatura esse quamplurimas obiectiones
-31-; s s
vel ex parte aliquo rom tho mistarum* imperfectio nem mo ralem insequentium, qui istam propugnant * ut dicitur* pro aris et focis* non valentes aliter explicare dis tinctionem <piae profecto est inter praeceptum et con silium* inter opus obligationis —ergo et debitum— et opus quod "in optione relinquitur” « Nolumus nimis festinanter procedere ad quaestionis solutionem, nec adhuc possumus ex sola doctrina exposita usque nunc* nihilominus nequimus duas ad minus obiectiones hicv^prae- venire*
Et imprimis* si praecedens doctrina est ita absolute vera ac nos contendimus, videtur sequi quod omnis actio bona —orta sive ex positione sive ex omis
sione— sit debita* (27*-) et nullum restet opus supere ro gatorium* quod "in optione" voluntatis hominum relin quatur; quo quidem destruitur prorsus differentia inter praeceptum et consilium* En obieotionem principem ad versariorum, quam, sicut hic, sub aspectu vario vide bimus sublevatam contra nos in subsequent ibus*
Ad quod respondendum sumamus prius hanc propo sitionem scilicet "videtur quod omnis actio bona sit
debita". et distinguamus eam* Omnis actio bona est debitaJ distinguo ; omnis actio bona in abstracto considerata est
det)ita, nego : omnis actio tona in concreto sumpta est detita, concedo » Dico enim actionem tonam in abstracto, quae habet et conveniens obieetum et finem convenientem* Dico autem actionem bonam in concreto quae et conveniens habet obieetum et finem et eireunstantias convenientes* Sed ut magis haec distinctio elucescat, ponamus exemplum* Audire Sacrum est indubio actio bona ex obieoto et ex fine; estne debita ? He soio, seu melius dicam; potest esse debita, potest esse non debita* Hoc etenim est nimis in abstracto loqui; "omnis regula et omnis actus —dicit D* Thomas—* determinatur ad finitum” in Mat* c.XIX, id est ad concretum* Igitur cum interrogatur; talis vel talis actio —pro casu auditio Sacri— est debita necne, quili bet homo suo iure et sua vice utens sciscitabitur ; debita,
sed a quo ? En eircunstantiam personae; a Petro, qui gau det optima valetudine, nec est ullo alio impedimento gra viori impedito^ hodie, qui est dies dominicus, etc*? Utique, tunc auditio Sacri est debita a Petro* A Petro qui, etsi optima valetudina gaudeat et nullo impedimento physico detineatur, adstringitur, eum sit dies ferialis, obligatione sui status aliis providere, quapropter non sine difficultate vel incommodo possit tali pio exercitio vacare ? Hon, tunc auditioA Sacri non est debita a Petro* Adhuc; a Petro, qui etsi ferialis sit dies, nulla cura,
-33-:
5 5
nullo que impedimento ligatur vel detinetur, ita quod ipse viderit et conviotur sit se dicari tali officio pio esse melius quod facere poterat? Utique, Petrus est obligatus, auditio Secri est debita a Petro «
Sed, hoc posito, quid facimus de consilio ? Con silium profecto non amplius existit*.* En difficultatis cuspidem, quam tamen nolumus modo transcendere, ne anti cipemus integrum Caput Tertium huius nostri discursus, in quo consilii notionem tradituri sumus et cum ea elavem solutionis praefatae summae difficult atis. Dicamus pro nunc consilium, prout ab adversariis intelligitur, non amplius posse existere ex praecedenti doctrina, esse satis probabile ; quod vero consilium, prout nos ipsum intelligi- mus et prout debet intelligi, ni vehementer fallimur, non
amplius possit existere, lector benevolus iudicabit atque litigium dirimet.
Alterum scrupulum quod exoriri potest circa expli cationem quam dedimus doctrinae Sti, Thomae est sequens ; videlicet quod si bonitas actionis ex plenitudine essendi
exurgit, quae plenitudo non admittit magis neo minus quin bonitas dispareat, videtur nos vergere in contradictione $ antea enim dividimus actionem bonam in simpliciter bonam et magis bonam.
«•S4-<> 5 6
enim actionem bonam esse aliis meliorem ad modum quo una virtus potest esse aliis melior* Quod contingit vel ex eo quod nobilius habet obiectum vel ex eo quod maiorem vel minorem radicationem habet in subiecto, sive in di- virais hominibus, sive in eodem homine simul vel secundum diversa tempora. Sed unus actus virtutis praecisive sump tus non potest esae quin sit bonus vel malus: bonus si plenitudinem essendi habet, malus vero si ab ea deficit* Unde non potest ei tribui magis et minus*
o) Batio altera: quia repugnat principiis mara-libus doctrinae thomistae de virtutibus* Eis obiectionibus praeventis possumus iam proce dere ad ostendendum quomodo superabundantia bonitatis repugnet ex secundo capite, videlicet eo quod ipsa repu gnat principiis moralibus doctrinae thomisticae de vir tutibus*
lo») Quantum ad virtutes théologales»
Et imprimis, si agatur de virtutibus theologicis, superabundantia in ipsis est impossibilis: Deus enim ne quit, exempli causa, amari superabundanter, cum regula et mensura caritatis sit bonitas divina nexcedens omnem hu manam facultatem"* Idem dic de fide ac de spe*
In I-II q*64,a*4, quaerit 8tus* Thomas utrum vir tutes theologicae consistant in medio, et respondet
